Οι σιωπηλοί κανόνες της γεωργίας ΠΟΕ, ΚΑΠ και τα όρια της ευρωπαϊκής αγροτικής πολιτικής
Η γεωργία δεν υπήρξε ποτέ ένας ακόμη τομέας του διεθνούς εμπορίου. Από την 1η Ιανουαρίου 1995, όταν τέθηκε σε ισχύ η Συμφωνία του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου για τη γεωργία, απέκτησε ένα διακριτό καθεστώς, με κανόνες που υπερισχύουν των γενικών ρυθμίσεων του εμπορίου αγαθών. Η συμφωνία αυτή, προϊόν του Γύρου της Ουρουγουάης (1986–1994), στόχευε στη σταδιακή μετάβαση από ένα σύστημα προστασίας και στρεβλώσεων σε ένα πιο προβλέψιμο, προσανατολισμένο στην αγορά πλαίσιο. Στην πράξη, όμως, εξελίχθηκε σε μόνιμο πεδίο πολιτικής διαπραγμάτευσης.
Για την Ευρωπαϊκή Ένωση, η εξωτερική διάσταση της Κοινής Γεωργικής Πολιτικής (ΚΓΠ) συνδέεται άμεσα με αυτές τις δεσμεύσεις. Δυνάμει των άρθρων 207, 217 και 218 της ΣΛΕΕ, η Ένωση δρα ενιαία στην κοινή εμπορική πολιτική, ενώ η γεωργία υπόκειται στον έλεγχο του Οργάνου Επίλυσης Διαφορών του ΠΟΕ. Δεν πρόκειται για θεωρητική συμμόρφωση: κάθε μορφή στήριξης, από τις άμεσες ενισχύσεις έως τα μέτρα αγοράς, οφείλει να κατατάσσεται στα γνωστά «κουτιά» πράσινο, μπλε και πορτοκαλί ανάλογα με τον βαθμό στρέβλωσης του εμπορίου.
Τα τελευταία συγκεντρωτικά στοιχεία φωτίζουν το μέγεθος αυτής της άσκησης ισορροπίας. Το 2024, οι συνολικές εμπορικές συναλλαγές της ΕΕ ανήλθαν σε 2,58 τρισ. ευρώ, με το αγροδιατροφικό εμπόριο να αντιπροσωπεύει 235,4 δισ. ευρώ σε εξαγωγές και 171,9 δισ. ευρώ σε εισαγωγές, δημιουργώντας θετικό ισοζύγιο 63,5 δισ. ευρώ. Σε ποσοστιαία βάση, τα αγροδιατροφικά προϊόντα αντιστοιχούν στο 9,1% των εξαγωγών και στο 7,1% των εισαγωγών της Ένωσης, με ετήσια αύξηση 2,9% και 7,8% αντίστοιχα σε σχέση με το 2023. Τα δεδομένα αυτά δεν είναι απλώς εμπορικοί δείκτες· αποτυπώνουν το πραγματικό βάρος της γεωργίας στην εξωτερική οικονομική παρουσία της ΕΕ.
Στο εσωτερικό της ΚΓΠ, η μετατόπιση των ενισχύσεων προς το πράσινο κουτί αποτελεί στρατηγική επιλογή με μακρά διάρκεια. Από την αποσύνδεση των άμεσων ενισχύσεων το 2003 έως την πλήρη κατάργηση των επιδοτούμενων εξαγωγών το 2017, η Ένωση αναδιαμόρφωσε το προφίλ της στήριξης ώστε να περιορίσει τις προστριβές στον ΠΟΕ. Για την περίοδο 2021/2022, το 85,8% της κοινοποιημένης εσωτερικής στήριξης — συνολικού ύψους 79,8 δισ. ευρώ — κατατάχθηκε στο πράσινο κουτί, με το πορτοκαλί να περιορίζεται στο 8,4%. Η εικόνα αυτή επιβεβαιώνει τη συστηματική προσπάθεια συμμόρφωσης, χωρίς όμως να εξαλείφει τις πολιτικές εντάσεις με άλλους μεγάλους παίκτες του παγκόσμιου εμπορίου.
Το διεθνές πλαίσιο παραμένει ασταθές. Ο Γύρος της Ντόχα, που ξεκίνησε το 2001, δεν κατέληξε ποτέ σε συνολική συμφωνία, ενώ οι υπουργικές διασκέψεις του ΠΟΕ λειτουργούν περισσότερο ως χώροι διαχείρισης αποκλίσεων παρά ως μηχανισμοί επίλυσης. Η 13η Υπουργική Διάσκεψη στο Αμπού Ντάμπι (26–29 Φεβρουαρίου 2024) ανέδειξε εκ νέου τα χάσματα γύρω από τα δημόσια αποθέματα για λόγους επισιτιστικής ασφάλειας και τα περιθώρια ευελιξίας για τις ευάλωτες χώρες. Η προγραμματισμένη 14η Διάσκεψη στη Γιαουντέ (26–29 Μαρτίου 2026) προσεγγίζεται με περιορισμένες προσδοκίες, σε ένα περιβάλλον όπου η γεωργία συνδέεται πλέον άμεσα με ζητήματα γεωπολιτικής και επισιτιστικής επάρκειας.
Σε αυτό το σκηνικό, ο ρόλος του Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Με το ψήφισμα της 8ης Φεβρουαρίου 2024, το Κοινοβούλιο ζήτησε σαφή πρόοδο στις γεωργικές διαπραγματεύσεις του ΠΟΕ, υπογραμμίζοντας την ανάγκη για θεμιτό ανταγωνισμό, ισότιμους όρους και αυξημένη διαφάνεια στις επιδοτήσεις. Παράλληλα, επανέλαβε ότι οι «μη εμπορικές πτυχές» — ασφάλεια τροφίμων, περιβάλλον, καλή μεταχείριση των ζώων — δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ως δευτερεύουσες παράμετροι σε ένα σύστημα κανόνων που επηρεάζει άμεσα την αγροτική παραγωγή.
Τριάντα χρόνια μετά την έναρξη ισχύος της, η Συμφωνία του ΠΟΕ για τη γεωργία δεν αποτελεί απλώς ένα νομικό πλαίσιο. Λειτουργεί ως φίλτρο μέσα από το οποίο δοκιμάζεται η συνοχή της ευρωπαϊκής γεωργικής πολιτικής, η αντοχή των παραγωγών στον διεθνή ανταγωνισμό και η ικανότητα της Ένωσης να συνδυάζει κανόνες, αριθμούς και πολιτικές επιλογές. Το αποτέλεσμα δεν είναι ποτέ οριστικό· είναι μια διαρκής διαδικασία προσαρμογής, όπου κάθε κοινοποίηση ενίσχυσης και κάθε εμπορικό ισοζύγιο αφηγείται κάτι περισσότερο από απλά στατιστικά μεγέθη.