ΚΑΠ 2028–2034: Ποιοι αγρότες επηρεάζονται, πώς αλλάζουν οι ενισχύσεις και τι δείχνουν οι νέοι πίνακες

Στις Βρυξέλλες, η Σύνοδος Κορυφής της 18ης και 19ης Ιουνίου ανοίγει μέσα σε ένα κλίμα αυξανόμενης γεωπολιτικής πίεσης και δημοσιονομικής στενότητας. Οι Ευρωπαίοι ηγέτες καλούνται να τοποθετηθούν ταυτόχρονα απέναντι στην ανάγκη ενίσχυσης της άμυνας, στη συνέχιση της στήριξης προς την Ουκρανία, στη διεύρυνση της Ένωσης, στις αναταράξεις στη Μέση Ανατολή και στις επιπτώσεις τους στην ενέργεια και στην οικονομία.

Στο επίκεντρο, ωστόσο, βρίσκεται μια δυσκολότερη εξίσωση. Πώς μπορεί ο ίδιος ευρωπαϊκός προϋπολογισμός να χρηματοδοτήσει περισσότερες πολιτικές, σε μια περίοδο κατά την οποία οι ανάγκες αυξάνονται ταχύτερα από τους διαθέσιμους πόρους. Η συζήτηση για το Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο 2028–2034 μετατρέπεται έτσι στον κοινό παρονομαστή ολόκληρης της Συνόδου, καθώς πίσω από κάθε νέα προτεραιότητα βρίσκεται το ίδιο ερώτημα, ποιος τομέας θα ενισχυθεί, ποιος θα πιεστεί και ποια ισορροπία μπορεί τελικά να αντέξει η Ευρωπαϊκή Ένωση.

Η πραγματική ένταση της συνάντησης βρίσκεται, ωστόσο, στο διαπραγματευτικό πλαίσιο του προϋπολογισμού. Η κυπριακή Προεδρία φέρνει για πρώτη φορά αριθμούς στο τραπέζι, έπειτα από 15 συνεδριάσεις της ειδικής ομάδας για το ΠΔΠ και πέντε συζητήσεις στην Επιτροπή των Μόνιμων Αντιπροσώπων. Το κείμενο δεν αποτελεί συμφωνία. Οι αριθμοί παραμένουν σε αγκύλες και καμία αντιπροσωπία δεν δεσμεύεται. Αποκαλύπτει, όμως, προς τα πού κινείται η διαπραγμάτευση.

Το ανώτατο ύψος των αναλήψεων υποχρεώσεων για την επταετία 2028–2034 τοποθετείται στα 1,730 τρισ. ευρώ σε σταθερές τιμές 2025, ενώ σε τρέχουσες τιμές φθάνει τα 1,947 τρισ. ευρώ. Στο ίδιο δημοσιονομικό περίβλημα πρέπει να χωρέσουν η άμυνα, η ανταγωνιστικότητα, η προστασία των συνόρων, η πράσινη μετάβαση, η συνοχή, η γεωργία και η αποπληρωμή του NextGenerationEU.

Για τη γεωργία, η μεταβολή δεν περιορίζεται στο ύψος των κονδυλίων, αλλά αγγίζει τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο θα οργανώνεται, θα χρηματοδοτείται και θα ελέγχεται η Κοινή Αγροτική Πολιτική.Η ΚΑΠ εντάσσεται σε έναν ευρύ Τομέα που περιλαμβάνει ταυτόχρονα την οικονομική και εδαφική συνοχή, την ύπαιθρο, τη θάλασσα, την ευημερία, την ασφάλεια και την αποπληρωμή του ευρωπαϊκού ταμείου ανάκαμψης. Το νέο Ευρωπαϊκό Ταμείο φθάνει τα 770,366 δισ. ευρώ. Από αυτά, 705,250 δισ. ευρώ προορίζονται για εθνικά και περιφερειακά σχέδια εταιρικής σχέσης, με ελάχιστα ποσά 195,024 δισ. ευρώ για τις λιγότερο ανεπτυγμένες περιφέρειες, 261,013 δισ. ευρώ για την εισοδηματική στήριξη της ΚΑΠ, 30,608 δισ. ευρώ για μετανάστευση, σύνορα και εσωτερική ασφάλεια και 3,549 δισ. ευρώ για την κοινή αλιευτική πολιτική.

Η ΚΑΠ δεν εξαφανίζεται από τον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό. Χάνει, όμως, την παλιά δημοσιονομική αυτονομία της και καλείται να συνυπάρξει με περισσότερες πολιτικές μέσα στο ίδιο εθνικό σχέδιο.

Το σχέδιο επιτρέπει στα κράτη μέλη να δημιουργήσουν χωριστό κεφάλαιο για την ΚΑΠ, ώστε να διατηρηθεί η ιδιαίτερη ταυτότητά της. Η διατύπωση, όμως, είναι δυνητική. Η γεωργία θα πρέπει να κατοχυρώνει τη θέση της μέσα σε εθνικά σχέδια που θα περιλαμβάνουν μεταρρυθμίσεις, επενδύσεις, περιφερειακές παρεμβάσεις και δεσμεύσεις απέναντι στις συστάσεις του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου. Για την Ελλάδα, αυτό μεταφέρει μεγαλύτερο βάρος στην ποιότητα του εθνικού σχεδιασμού, στη διαχειριστική ικανότητα και στην αξιοπιστία των ελέγχων.

Η εκταμίευση των πόρων θα βασίζεται στην επίτευξη οροσήμων, στόχων και εκροών. Η αλλαγή είναι ουσιαστική. Η Ευρώπη μετακινείται από το μοντέλο στο οποίο η δαπάνη αρκούσε για να δικαιολογήσει την πληρωμή, προς ένα μοντέλο στο οποίο η χώρα θα πρέπει να αποδεικνύει ότι η μεταρρύθμιση ή η επένδυση απέδωσε. Σε ένα σύστημα αγροτικών πληρωμών που εξακολουθεί να δοκιμάζεται από καθυστερήσεις, αδύναμα δεδομένα και ελεγκτικά κενά, η νέα λογική επιδόσεων μπορεί να εξελιχθεί σε μεγαλύτερο κίνδυνο από την ίδια τη μείωση ενός κονδυλίου.

Το κείμενο προβλέπει ακόμη ότι ένα ποσό ευελιξίας ίσο με 25% των εθνικών κονδυλίων θα παραμένει διαθέσιμο για κρίσεις και μεταβαλλόμενες ανάγκες. Τα ειδικά οριοθετημένα ποσά της γεωργίας εξαιρούνται από τον υπολογισμό αυτού του αποθέματος, ενώ τα κράτη μέλη μπορούν να χρησιμοποιήσουν έως και τα δύο τρίτα του ποσού της ενδιάμεσης επανεξέτασης για παρεμβάσεις της ΚΑΠ ή μέτρα υπέρ των αγροτικών περιοχών. Η πρόβλεψη προσφέρει ευελιξία, αλλά μειώνει την ασφάλεια ότι το σύνολο των πόρων θα είναι προγραμματισμένο από την πρώτη ημέρα της επταετίας.

Το σημείο που αφορά άμεσα τους μεγάλους δικαιούχους βρίσκεται στις σελίδες 21 και 22. Η μέση ενίσχυση με βάση την έκταση προβλέπεται να κυμαίνεται, για κάθε κράτος μέλος, μεταξύ 130 και 240 ευρώ ανά εκτάριο, δηλαδή μεταξύ 13 και 24 ευρώ ανά στρέμμα. Παράλληλα, προτείνεται φθίνουσα κλίμακα για τη συνολική ετήσια εισοδηματική στήριξη με βάση την έκταση. Η κλίμακα δεν αφορά όσους λαμβάνουν έως 20.000 ευρώ. Από εκεί και πάνω, η μείωση εφαρμόζεται στο αντίστοιχο τμήμα της ενίσχυσης.

Με βάση την κλιμακωτή εφαρμογή, μια ετήσια στήριξη 30.000 ευρώ θα περιοριζόταν στα 27.500 ευρώ. Στις 50.000 ευρώ, το ποσό θα υποχωρούσε στις 42.500 ευρώ. Στις 75.000 ευρώ, η τελική στήριξη θα διαμορφωνόταν στις 55.000 ευρώ, ενώ στις 100.000 ευρώ θα έπεφτε στις 61.250 ευρώ. Η πραγματική μείωση δεν είναι 75% επί ολόκληρου του ποσού. Το 75% εφαρμόζεται μόνο στο τμήμα πάνω από τις 75.000 ευρώ.

Για πολύ υψηλές ενισχύσεις, το έγγραφο προβλέπει και πιθανό ανώτατο όριο 100.000 ευρώ, το οποίο εμφανίζεται ως ενδεχομένως εθελοντικό για τα κράτη μέλη. Η σημασία αυτής της διατύπωσης είναι μεγάλη, επειδή αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο διαφορετικής εφαρμογής από χώρα σε χώρα.

Η συνολική εικόνα του προϋπολογισμού απαιτεί προσοχή. Η εισοδηματική στήριξη της ΚΑΠ ανέρχεται σε 282,514 δισ. ευρώ για την περίοδο 2021–2027 σε τρέχουσες τιμές. Για το 2028–2034, το διαπραγματευτικό πλαίσιο εμφανίζει 293,699 δισ. ευρώ σε τρέχουσες τιμές και 261,013 δισ. ευρώ σε τιμές 2025. Η ονομαστική αύξηση είναι περίπου 4%, αλλά δεν μπορεί να παρουσιαστεί ως πραγματική ενίσχυση, επειδή οι δύο περίοδοι δεν αποτυπώνονται στο έγγραφο με πλήρως συγκρίσιμη σταθερή βάση τιμών.

Δεν τεκμηριώνεται ακόμη ένα ενιαίο ποσοστό μείωσης για όλους τους αγρότες. Η τελική επίπτωση θα εξαρτηθεί από την εθνική κατανομή, τη σύγκλιση της αξίας των δικαιωμάτων, τις επιλέξιμες εκτάσεις, τις αναδιανεμητικές παρεμβάσεις και τις αποφάσεις κάθε κράτους μέλους.

Το νέο πλαίσιο επιχειρεί να δημιουργήσει και μόνιμο μηχανισμό διαχείρισης κρίσεων. Το ενιαίο δίχτυ ασφαλείας για τη σταθεροποίηση των γεωργικών αγορών ανέρχεται σε 5,598 δισ. ευρώ για ολόκληρη την επταετία. Οι δράσεις αλληλεγγύης για φυσικές καταστροφές φθάνουν τα 14,928 δισ. ευρώ, ενώ ένα αποθεματικό 6,391 δισ. ευρώ προορίζεται για αναδυόμενες προκλήσεις ή κρίσεις. Τα ποσά που δεν θα χρησιμοποιούνται θα μπορούν να μεταφέρονται έως το 2034.

Η ύπαρξη μόνιμου μηχανισμού αποτελεί αναγνώριση ότι οι γεωργικές κρίσεις δεν είναι πλέον εξαιρέσεις. Το ύψος του, όμως, αφήνει ερωτήματα. Το δίχτυ ασφαλείας αντιστοιχεί σε περίπου 800 εκατ. ευρώ τον χρόνο για το σύνολο της ευρωπαϊκής γεωργίας, σε μια περίοδο κατά την οποία οι παραγωγοί αντιμετωπίζουν ακραία καιρικά φαινόμενα, ζωονόσους, ακριβή ενέργεια, μεταβλητότητα στις τιμές και διαταραχές στις εμπορικές ροές.

Την ίδια στιγμή, η γεωπολιτική ατζέντα της Συνόδου επιστρέφει τον λογαριασμό στο χωράφι. Η σύγκρουση στο Ιράν και οι ευρύτερες εξελίξεις στη Μέση Ανατολή συνδέονται, όπως επισημαίνει ο Costa, με τις τιμές της ενέργειας. Το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο περνούν στο κόστος των λιπασμάτων, των μεταφορών, της άρδευσης, της ψύξης και της μεταποίησης. Η γεωργία μπορεί να μην εμφανίζεται ως χωριστό κεφάλαιο στην ατζέντα της Συνόδου, βρίσκεται όμως μέσα σε κάθε μεγάλη απόφαση.

Το ίδιο ισχύει για την Ουκρανία. Το άνοιγμα της πρώτης ομάδας ενταξιακών κεφαλαίων με την Ουκρανία και τη Μολδαβία μετατρέπει τη διεύρυνση από πολιτική υπόσχεση σε διαδικασία με συγκεκριμένο δημοσιονομικό βάρος. Το σχέδιο προβλέπει αναθεώρηση του ΠΔΠ σε περίπτωση προσχώρησης νέων κρατών. Για την ΚΑΠ, η ένταξη μιας μεγάλης αγροτικής δύναμης θα επηρεάσει τις άμεσες ενισχύσεις, τις αγορές σιτηρών και ελαιούχων σπόρων, τη χρήση γης και την ίδια την αριθμητική της ευρωπαϊκής γεωργικής πολιτικής.

Στις Βρυξέλλες δεν αποφασίζεται μόνο πόσο μεγάλη θέλει να γίνει η Ευρώπη. Αποφασίζεται αν θα διαθέτει τους πόρους, τους ελέγχους και την πολιτική βούληση για να παραμείνει παραγωγική.

Tο κρίσιμο ζήτημα δεν είναι μόνο πόσα χρήματα θα εξασφαλίσει από τον νέο ευρωπαϊκό προϋπολογισμό. Είναι αν θα μπορέσει να οργανώσει σωστά τη γεωργία, να παρουσιάσει ένα αξιόπιστο εθνικό σχέδιο και να πετύχει τους στόχους που θα συνδέονται με τις πληρωμές.

Οι ενισχύσεις δεν θα εξαρτώνται πλέον μόνο από τις διαθέσιμες πιστώσεις, αλλά και από την ικανότητα του κράτους να πληρώνει σωστά και έγκαιρα. Η χώρα θα πρέπει επίσης να ενεργοποιεί γρήγορα τα εργαλεία στήριξης όταν προκύπτουν φυσικές καταστροφές ή σοβαρές κρίσεις στην αγορά. Ο νέος προϋπολογισμός μπορεί να υπόσχεται λιγότερη γραφειοκρατία. Στην πράξη, όμως, θα απαιτεί καλύτερη οργάνωση, αξιόπιστους ελέγχους και μια διοίκηση που θα μπορεί να μετατρέπει τα ευρωπαϊκά κονδύλια σε πραγματική στήριξη για τον αγρότη.

Η τελική συμφωνία απέχει ακόμη. Οι αγκύλες του εγγράφου θυμίζουν ότι όλα βρίσκονται υπό διαπραγμάτευση. Η κατεύθυνση, ωστόσο, είναι ήδη ευδιάκριτη η ΚΑΠ παραμένει στρατηγική πολιτική, αλλά θα λειτουργεί μέσα σε ένα πολύ πιο ανταγωνιστικό δημοσιονομικό περιβάλλον, με περισσότερους όρους, μεγαλύτερη έμφαση στις επιδόσεις και σαφέστερη αναδιανομή των υψηλών ενισχύσεων. Για τους αγρότες, αυτό σημαίνει ότι η επόμενη περίοδος δεν θα κριθεί μόνο από το πόσα χρήματα θα εγγραφούν στον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό, αλλά από το ποιοι θα μπορούν να τα διεκδικήσουν, ποιοι θα αποδεικνύουν ότι πέτυχαν τους στόχους και πόσο γρήγορα το κράτος θα μετατρέπει τις ευρωπαϊκές δεσμεύσεις σε πραγματικές πληρωμές.