Δημογραφική ερήμωση και φτώχεια αδειάζουν την ελληνική ύπαιθρο – Η Δυτική Ελλάδα στο κόκκινο

Η δημογραφική συρρίκνωση δεν πλήττει με την ίδια ένταση ολόκληρη τη χώρα. Στη Δυτική Ελλάδα και σε άλλες αγροτικές περιφέρειες, η φυγή των νέων συναντά τη φτώχεια, τη γήρανση και την υποχώρηση των βασικών υπηρεσιών. Η εξέλιξη αυτή απειλεί πλέον όχι μόνο τη συνοχή των τοπικών κοινωνιών, αλλά και την παραγωγική βάση της ελληνικής υπαίθρου και τις μελλοντικές δυνατότητες ανάπτυξης της χώρας.

Η δημόσια συζήτηση για το δημογραφικό περιορίζεται συχνά στην πτώση των γεννήσεων. Στην ελληνική περιφέρεια, ωστόσο, η κρίση αρχίζει πριν από την απόφαση για τη δημιουργία οικογένειας. Αρχίζει όταν η σταθερή εργασία, η προσιτή κατοικία και η πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες παύουν να θεωρούνται αυτονόητες.

Για έναν νέο που ζει σε αγροτική περιοχή, η παραμονή εξαρτάται και από κάτι ακόμη. Από το εάν η γεωργία μπορεί να εξασφαλίσει εισόδημα, συνέχεια και προοπτική. Όταν το κόστος παραγωγής αυξάνεται, οι τιμές παραμένουν αβέβαιες και οι δημόσιες υποδομές υποχωρούν, η μετακίνηση προς τα μεγάλα αστικά κέντρα ή το εξωτερικό δεν είναι πάντοτε επιλογή. Συχνά γίνεται αναγκαστική διέξοδος.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναγνωρίζει πλέον ότι η δημογραφική κάμψη δεν αποτελεί μόνο κοινωνικό ζήτημα. Επηρεάζει την αγορά εργασίας, την ανταγωνιστικότητα, τα δημόσια οικονομικά και την εδαφική συνοχή. Η ευρωπαϊκή «εργαλειοθήκη για τη δημογραφία» ζητεί από τα κράτη μέλη να συνδυάσουν μεταρρυθμίσεις και επενδύσεις, προσαρμοσμένες στις ανάγκες κάθε περιφέρειας.

Η Δυτική Ελλάδα χάνει τις ηλικίες που κρατούν ζωντανή την ύπαιθρο

Η Δυτική Ελλάδα αποτελεί μία από τις καθαρότερες περιπτώσεις όπου η δημογραφική υποχώρηση και η οικονομική ευαλωτότητα αλληλοτροφοδοτούνται. Σύμφωνα με τα οριστικά αποτελέσματα της Απογραφής, ο μόνιμος πληθυσμός της Περιφέρειας μειώθηκε από 679.796 κατοίκους το 2011 σε 648.220 το 2021. Σε μία δεκαετία χάθηκαν περισσότεροι από 31.500 κάτοικοι.

Η συνολική απώλεια δεν είναι το πιο ανησυχητικό στοιχείο. Μεγαλύτερη σημασία έχει η ηλικιακή της σύνθεση. Οι κάτοικοι ηλικίας 20 έως 29 ετών μειώθηκαν κατά 22,8% και εκείνοι ηλικίας 30 έως 39 ετών κατά 21,6%. Αντίθετα, οι ηλικίες 60 έως 69 ετών αυξήθηκαν κατά 21% και οι άνω των 80 ετών κατά 23,1%.

Η τάση είναι ακόμη εντονότερη στις νέες γυναίκες. Ο γυναικείος πληθυσμός μεταξύ 20 και 29 ετών μειώθηκε κατά 25,6%. Η μεταβολή αυτή περιορίζει τη δυνατότητα δημιουργίας νέων οικογενειών και επιταχύνει τη φυσική μείωση του πληθυσμού.

Παράλληλα αλλάζει η ίδια η δομή των νοικοκυριών. Τα νοικοκυριά ενός ατόμου αυξήθηκαν κατά 41,1%, ενώ τα νοικοκυριά με τέσσερα μέλη μειώθηκαν κατά 13,8% και εκείνα με πέντε ή περισσότερα μέλη κατά 26,7%. Η Περιφέρεια δεν χάνει απλώς κατοίκους. Χάνει τις ηλικίες που εργάζονται, επενδύουν, αποκτούν παιδιά και μπορούν να αναλάβουν την επόμενη γενιά μιας αγροτικής εκμετάλλευσης.

Η φτώχεια δεν είναι συνέπεια μόνο της κρίσης — γίνεται αιτία φυγής

Η δημογραφική κάμψη δεν μπορεί να εξεταστεί χωριστά από τις συνθήκες διαβίωσης. Τα περιφερειακά στοιχεία της Eurostat δείχνουν ότι σημαντικό τμήμα της ελληνικής περιφέρειας βρίσκεται αντιμέτωπο με κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού. Η Δυτική Ελλάδα συγκαταλέγεται στις περιοχές όπου η πίεση είναι ιδιαίτερα έντονη.

_{Όταν η εργασία δεν εξασφαλίζει σταθερό εισόδημα και οι βασικές υπηρεσίες απομακρύνονται, η παραμονή στον τόπο καταγωγής παύει να αποτελεί πραγματικά ελεύθερη επιλογή.}

Στην ύπαιθρο η φτώχεια είναι συχνά λιγότερο ορατή από ό,τι στις πόλεις. Ένα νοικοκυριό μπορεί να διαθέτει ιδιόκτητη κατοικία ή μικρή αγροτική περιουσία, αλλά να μην έχει επαρκές διαθέσιμο εισόδημα, ρευστότητα ή εύκολη πρόσβαση σε γιατρό, σχολείο, δημόσια μεταφορά και τραπεζική εξυπηρέτηση.

Στην οικονομική αδυναμία προστίθενται η εποχικότητα της εργασίας, το υψηλό κόστος παραγωγής, η αβεβαιότητα των τιμών, οι καθυστερήσεις στις ενισχύσεις και οι ζημιές από ακραία καιρικά φαινόμενα. Έτσι, η φυγή προς ένα αστικό κέντρο ή το εξωτερικό εμφανίζεται για πολλούς νέους ως η μόνη ασφαλής διαδρομή.

Το δημογραφικό μετατρέπεται σε κρίση γεωργικής διαδοχής

Η γεωργία είναι από τους πρώτους τομείς που αισθάνονται το βάρος της πληθυσμιακής μεταβολής. Η αποχώρηση των νέων περιορίζει τους ανθρώπους που μπορούν να διαδεχθούν τους σημερινούς παραγωγούς, να επενδύσουν σε σύγχρονο εξοπλισμό, να υιοθετήσουν νέες τεχνολογίες και να διατηρήσουν ενεργή τη γη.

Η απουσία διαδόχου δεν σημαίνει απλώς αλλαγή ιδιοκτήτη σε ένα χωράφι. Μπορεί να οδηγήσει σε εγκατάλειψη καλλιεργειών, απώλεια τοπικής τεχνογνωσίας, αποδυνάμωση συνεταιρισμών, καταστημάτων γεωργικών εφοδίων και μικρών μονάδων μεταποίησης.

Το φαινόμενο δεν περιορίζεται στη Δυτική Ελλάδα. Στη Δυτική Μακεδονία ο μόνιμος πληθυσμός μειώθηκε κατά 10,3% μεταξύ 2011 και 2021, ενώ οι ηλικίες 30 έως 39 ετών περιορίστηκαν κατά 29,2%. Αντίστοιχες πιέσεις εμφανίζονται στην Πελοπόννησο και στην Ανατολική Μακεδονία και Θράκη, περιφέρειες όπου η γεωργία, η κτηνοτροφία και η μεταποίηση τροφίμων παραμένουν βασικά στηρίγματα της τοπικής οικονομίας.

Το δημογραφικό φρενάρει το δυνητικό ΑΕΠ

Ο αντίκτυπος δεν σταματά στα χωριά που αδειάζουν. Περνά στην εθνική οικονομία μέσω της μείωσης του εργατικού δυναμικού. Ο ΟΟΣΑ προβλέπει ότι ο πληθυσμός ηλικίας 20 έως 64 ετών στην Ελλάδα θα μειωθεί κατά περισσότερο από 30% μέσα στις επόμενες τέσσερις δεκαετίες. Παράλληλα, έως το 2054 αναμένεται να αντιστοιχούν περίπου 71 άτομα ηλικίας 65 ετών και άνω σε κάθε 100 άτομα εργασιακής ηλικίας.

Με λιγότερους εργαζομένους, η οικονομία μπορεί να παράγει λιγότερα αγαθά και υπηρεσίες, εκτός εάν η απώλεια αντισταθμιστεί από ισχυρότερη παραγωγικότητα, μεγαλύτερη συμμετοχή των γυναικών και των μεγαλύτερων ηλικιών στην εργασία, επιστροφή νέων και στοχευμένη νόμιμη μετανάστευση. Ο ΟΟΣΑ επισημαίνει ότι η άνοδος της παραγωγικότητας από μόνη της δύσκολα θα αρκέσει για να καλύψει πλήρως την επιβράδυνση της κατά κεφαλήν ανάπτυξης που προκαλεί η γήρανση.

Στις αγροτικές περιφέρειες η επίδραση είναι διπλή. Μειώνεται ο αριθμός των διαθέσιμων εργαζομένων και των διαδόχων στις εκμεταλλεύσεις, ενώ παράλληλα περιορίζονται η τοπική κατανάλωση, η επιχειρηματική δραστηριότητα και η φορολογική βάση των δήμων. Το δημογραφικό μετατρέπεται έτσι από κοινωνική πρόκληση σε μακροχρόνιο περιορισμό του δυνητικού ΑΕΠ.

Το ευρωπαϊκό «δικαίωμα παραμονής» και το ελληνικό κενό

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προετοιμάζει ειδική στρατηγική για το «δικαίωμα παραμονής». Η λογική της είναι ότι οι πολίτες πρέπει να μπορούν να παραμένουν και να ευημερούν στον τόπο τους, αντί να αναγκάζονται να μετακινηθούν επειδή δεν βρίσκουν εργασία, κατοικία ή βασικές υπηρεσίες.

Η κατεύθυνση αυτή συνδέεται με τη στρατηγική για τη διαγενεακή δικαιοσύνη, το ευρωπαϊκό σχέδιο οικονομικά προσιτής στέγασης, τη στρατηγική για την καταπολέμηση της φτώχειας και τον μηχανισμό ενίσχυσης ταλέντων. Η δημογραφική αλλαγή έχει ενταχθεί και στην πρόταση για το επόμενο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο 2028–2034.

Για την ελληνική ύπαιθρο, όμως, το «δικαίωμα παραμονής» θα κριθεί στην πράξη. Θα αποκτήσει περιεχόμενο μόνο εφόσον συνδεθεί με σταθερές θέσεις εργασίας, βιώσιμο αγροτικό εισόδημα, πρόσβαση σε γη και χρηματοδότηση, δημόσια υγεία, σχολεία, παιδική φροντίδα, κατοικία και αξιόπιστες ψηφιακές υποδομές.

Τα τρία χρηματοδοτικά εργαλεία που υπάρχουν ήδη

Τα κράτη μέλη διαθέτουν ήδη ευρωπαϊκούς μηχανισμούς που μπορούν να στηρίξουν οικογένειες, κοινωνικές υπηρεσίες και περιφέρειες με ισχυρές δημογραφικές πιέσεις. Το κρίσιμο ερώτημα είναι εάν οι πόροι θα φτάσουν με μετρήσιμα κριτήρια στις περιοχές όπου η εγκατάλειψη έχει ήδη αρχίσει.

Το κρίσιμο τεστ δεν είναι η απορρόφηση, αλλά το αποτέλεσμα

Η ύπαρξη ευρωπαϊκών κονδυλίων δεν εγγυάται από μόνη της αναστροφή της τάσης. Η Ελλάδα χρειάζεται σαφείς δείκτες. Πόσοι νέοι εγκαθίστανται μόνιμα σε κάθε περιφέρεια. Πόσες αγροτικές εκμεταλλεύσεις αποκτούν διάδοχο. Πόσες οικογένειες έχουν πρόσβαση σε παιδικό σταθμό και πρωτοβάθμια υγεία. Πόσα χωριά διατηρούν σχολείο, δημόσια συγκοινωνία και αξιόπιστη σύνδεση στο διαδίκτυο.

Χρειάζεται επίσης στενότερη σύνδεση της δημογραφικής πολιτικής με την Κοινή Αγροτική Πολιτική. Η στήριξη των νέων γεωργών δεν μπορεί να σταματά στο πριμ πρώτης εγκατάστασης. Απαιτεί πρόσβαση στη γη, μακροχρόνια χρηματοδότηση, τεχνική καθοδήγηση, εργαλεία διαχείρισης κινδύνου και ένα πλαίσιο που θα επιτρέπει στην εκμετάλλευση να παράγει εισόδημα και μετά τη λήξη της αρχικής ενίσχυσης.

Αντίστοιχη σημασία έχει η κατοικία. Πολλά χωριά διαθέτουν κενά σπίτια, όχι όμως κατοικίες κατάλληλες για άμεση χρήση. Στοχευμένα προγράμματα ανακαίνισης και ενεργειακής αναβάθμισης θα μπορούσαν να συνδέσουν την περιφερειακή πολιτική με την εγκατάσταση νέων οικογενειών.

Χωρίς ένα τέτοιο πλέγμα παρεμβάσεων, το «δικαίωμα παραμονής» κινδυνεύει να παραμείνει ευρωπαϊκή διακήρυξη χωρίς τοπικό αντίκρισμα. Στη Δυτική Ελλάδα και στις άλλες αγροτικές περιφέρειες, η δημογραφική κάμψη έχει ήδη μετατραπεί σε οικονομικό και παραγωγικό κίνδυνο. Το ερώτημα δεν είναι μόνο πόσοι άνθρωποι θα κατοικούν στην ύπαιθρο σε είκοσι χρόνια. Είναι ποιος θα καλλιεργεί τη γη, ποιος θα κρατά ανοικτές τις τοπικές επιχειρήσεις και ποιος θα στηρίζει την παραγωγή τροφίμων και την κοινωνική συνοχή της χώρας.