Νέες Γονιδιωματικές Τεχνικές: η ΕΕ αλλάζει το πλαίσιο για τους σπόρους και το gene editing, ενώ στην Ελλάδα παραμένουν ανοιχτά κρίσιμα ερωτήματα για αγρότες, πατέντες, βιολογική γεωργία και αγορά σπόρων
Του Γ. Παπαδόπουλου
Στην Ελλάδα τα χαρτιά γύρω από τις Νέες Γονιδιωματικές Τεχνικές παραμένουν ακόμη σχετικά κλειστά. Παρότι πρόκειται για μια αλλαγή που τα επόμενα χρόνια ενδέχεται να επηρεάσει από την αγορά σπόρων και τη φυτοπροστασία έως τις πατέντες, τη βιολογική γεωργία και τις εξαγωγές, η δημόσια ενημέρωση προς τον αγροτικό κόσμο υπήρξε μέχρι σήμερα -το λιγότερο θα μπορούσαμε να πουμε- περιορισμένη. Μόλις στις 8 Σεπτεμβρίου το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων ανάρτησε πρόσκληση συμμετοχής στη διαδικασία διαβούλευσης για την εφαρμογή του νέου ευρωπαϊκού Κανονισμού, χωρίς όμως να έχει ακόμη παρουσιαστεί αναλυτικά πώς ερμηνεύει η Αθήνα το νέο πλαίσιο και τι σημαίνει πρακτικά για τον Έλληνα παραγωγό.
Η ελληνική στάση, ωστόσο, δεν ξεκινά σήμερα. Η χώρα μας είχε τα προηγούμενα χρόνια τοποθετηθεί θετικά απέναντι στην αξιοποίηση των νέων τεχνολογιών, θέτοντας παράλληλα ζητήματα όπως οι πατέντες, η προστασία της παραγωγής και η ανάγκη δημιουργίας σαφών κανόνων. Όταν το Συμβούλιο της ΕΕ, στις 21 Απριλίου 2026, ενημέρωσε για τη θέση του σχετικά με το νέο Κανονισμό, η Ελλάδα ήταν μεταξύ των Κρατών-Μελών που ψήφισαν υπέρ. Η επιλογή αυτή είχε γίνει ενώ στο εσωτερικό της διοίκησης είχαν διατυπωθεί και επιφυλάξεις για επιμέρους πλευρές του Κανονισμού.
Αυτό που διερωτάται κάποιος ειναι ότι δεν λείπει πλέον τόσο μια ψήφος στις Βρυξέλλες, όσο μια καθαρή συζήτηση στην Αθήνα: τι ακριβώς αλλάζει, ποιες εγγυήσεις θα υπάρχουν και τι πρέπει να γνωρίζει ο αγρότης πριν οι νέες ποικιλίες φτάσουν στο χωράφι.
Η συζήτηση για τις Νέες Γονιδιωματικές Τεχνικές περνά πλέον από τα εργαστήρια στα χωράφια και, κυρίως, στους κανόνες που θα καθορίσουν ποιοι σπόροι θα φτάνουν στον παραγωγό και με ποιους όρους. Στη έκθεση του UK-CGIAR Centre, που δημοσιεύθηκε τον Σεπτέμβριο του 2026, αναφέρεται πως 34 χώρες έχουν ήδη θεσπίσει ειδικό πλαίσιο για καλλιέργειες που προκύπτουν από gene editing, ενώ άλλες 39 κινούνται προς αναγνώριση της τεχνολογίας ως διακριτής από την κλασική γενετική τροποποίηση.
Η εν λόγω έκθεση, αναφέρεται μεταξύ άλλων στην πρόσβαση νέων ποικιλιών, στο κόστος του πολλαπλασιαστικού υλικού, στις πατέντες, στην ανθεκτικότητα σε ξηρασία και ασθένειες, αλλά και στο τι θα συμβεί στο εμπόριο όταν η ίδια ποικιλία μπορεί να αντιμετωπίζεται διαφορετικά από χώρα σε χώρα και εδώ μπαίνει ποσο ο αγρότης ειναι ενημερωμένος. Το βασικό μήνυμα της έκθεσης είναι ότι η τεχνολογία προχωρά ταχύτερα από τη διεθνή συνεννόηση γύρω από τους κανόνες της.
Η γονιδιακή επεξεργασία, ιδιαίτερα μετά την ανάπτυξη τεχνολογιών όπως το CRISPR-Cas9, επιτρέπει πολύ πιο στοχευμένες μεταβολές στο γενετικό υλικό. Η μεγάλη κανονιστική διαφορά βρίσκεται στα φυτά στα οποία, μετά την επεξεργασία, δεν παραμένει ξένο γενετικό υλικό.
Σε αρκετά κράτη η τάση είναι τα φυτά αυτά να μην αντιμετωπίζονται αυτομάτως όπως οι παραδοσιακοί ΓΤΟ, αλλά να εξετάζονται ανά προϊόν και, υπό προϋποθέσεις, να ακολουθούν κανόνες παρόμοιους με εκείνους της συμβατικής βελτίωσης.
Η έκθεση θεωρεί ότι αυτή η εξέλιξη δημιουργεί ευκαιρίες, αλλά ταυτόχρονα έναν νέο κίνδυνο: ένα παγκόσμιο αγροδιατροφικό εμπόριο με διαφορετικούς ορισμούς, διαδικασίες έγκρισης και απαιτήσεις από αγορά σε αγορά. Δεν υπάρχει σήμερα για τη γονιδιακή επεξεργασία ένα ενιαίο διεθνές σημείο αναφοράς αντίστοιχο με το Πρωτόκολλο της Καρθαγένης που αφορά τους ΓΤΟ.
Αυτό μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα σημαντικό για χώρες που εξάγουν σπόρους, αγροτικά προϊόντα ή πρώτες ύλες. Όπως επισημαίνουν οι συντάκτες της παραπάνω έκθεσης, ορισμένοι εμπορικοί εταίροι της ΕΕ εμφανίζονταν μέχρι πρόσφατα επιφυλακτικοί στο να χαλαρώσουν το δικό τους καθεστώς για προϊόντα χωρίς διαγονίδια, ακριβώς επειδή φοβούνταν επιπτώσεις στις συναλλαγές τους με την ευρωπαϊκή αγορά.
Η εικόνα αυτή αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την Ευρώπη. Η ΕΕ έχει πλέον υιοθετήσει τον Κανονισμό (ΕΕ) 2026/1388, με τους νέους κανόνες να τίθενται σε ισχύ στις 16 Ιουλίου 2026, αλλά η εφαρμογή τους έχει μεταφερθεί από για τις 17 Ιουλίου 2028. Μέχρι τότε εξακολουθεί να εφαρμόζεται το υφιστάμενο πλαίσιο για τους ΓΤΟ.
Το Agrocapital είχε παρουσιάσει ήδη το νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο και τον διαχωρισμό των ΝΓΤ από τους παραδοσιακούς ΓΤΟ. Η ΕΕ ανοίγει τον δρόμο για νέες γονιδιωματικές τεχνικές στις καλλιέργειες
Δυο νέες κατηγορίες στις ΝΓΤ
Στην Ευρώπη δημιουργούνται δύο κατηγορίες. Τα NGT-1, εφόσον πληρούν τα συγκεκριμένα κριτήρια, θα αντιμετωπίζονται κανονιστικά όπως οι συμβατικές ποικιλίες μετά από διαδικασία επαλήθευσης. Τα πιο σύνθετα NGT-2 θα παραμένουν στο καθεστώς των ΓΤΟ, με αξιολόγηση κινδύνου, έγκριση, ιχνηλασιμότητα και επισήμανση. Οι σπόροι της κατηγορίας NGT-1 θα πρέπει να φέρουν σχετική ένδειξη, ενώ οι ΝΓΤ δεν επιτρέπονται στη βιολογική παραγωγή.
Οι πατέντες εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ουσιαστικό σημείο της νέας συζήτησης. Η τεχνολογία μπορεί να δημιουργήσει ποικιλίες με ανθεκτικότητα σε ασθένειες, ξηρασία ή άλλες καταπονήσεις. Το ερώτημα όμως είναι ποιος θα έχει πρόσβαση σε αυτές, πόσο θα κοστίζουν και ποιος θα ελέγχει το γενετικό υλικό.
Η ίδια η έκθεση αναγνωρίζει ότι οι ανησυχίες της κοινωνίας δεν περιορίζονται στη βιολογική ασφάλεια. Αφορούν επίσης τις πατέντες, τον έλεγχο της τεχνολογίας και το πώς κατανέμονται τα οικονομικά οφέλη. Αυτός είναι και ο λόγος που οι συντάκτες θεωρούν ανεπαρκή μια συζήτηση που περιορίζεται στο αν το κοινό «καταλαβαίνει» ή όχι τη βιοτεχνολογία.
Η ευρωπαϊκή νομοθεσία επιτρέπει την κατοχύρωση πατεντών στις ΝΓΤ, με εξαιρέσεις και μηχανισμούς που αποσκοπούν, σύμφωνα με τους ευρωπαϊκούς θεσμούς, στη διαφάνεια, στην πρόσβαση των βελτιωτών και στην προστασία των αγροτών. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα παρακολουθεί επίσης την επίδραση των πατεντών στην πρόσβαση σε γενετικούς πόρους και στην αγορά σπόρων.
Αυτό το θέμα έχει ήδη προκαλέσει έντονη συζήτηση στην Ελλάδα. Το Agrocapital έχει παρουσιάσει τόσο τις θέσεις του ΣΕΠΥ, που χαρακτήρισε την ευρωπαϊκή απόφαση ορόσημο για την καινοτομία, όσο και τις αντιρρήσεις οργανώσεων και φορέων που ζητούν αυστηρότερη ιχνηλασιμότητα και επισήμανση. Η θέση του ΣΕΠΥ για τις Νέες Γονιδιωματικές Τεχνικές Οι ενστάσεις Greenpeace, ΣΙΤΩ και Αιγίλοπα
Η νέα έκθεση δεν ζητά απαραίτητα έναν ενιαίο παγκόσμιο νόμο. Προτείνει κάτι πιο πρακτικό: ευθυγράμμιση των κανόνων, μεγαλύτερη διαφάνεια στις διαδικασίες έγκρισης και στενότερη συνεργασία μεταξύ των ρυθμιστικών αρχών. Προτείνει ακόμη ένα διεθνές δίκτυο στο οποίο θα συμμετέχουν επιστήμονες, κυβερνήσεις, επιχειρήσεις, περιβαλλοντικές οργανώσεις και αγρότες, καθώς και τη δημιουργία ενός διεθνούς μηχανισμού ή φορέα που θα μπορούσε να προσφέρει κοινές κατευθύνσεις.
Και αυτό ίσως περιγράφει το επόμενο στάδιο της συζήτησης καλύτερα από οτιδήποτε άλλο. Το ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο εάν η γονιδιακή επεξεργασία μπορεί να δημιουργήσει ένα διαφορετικό φυτό. Είναι ποιος θα καθορίσει τους κανόνες με τους οποίους αυτό το φυτό θα φτάσει στο χωράφι, στην αγορά και τελικά στο πιάτο.
Η συζήτηση στην Ευρώπη κάθε άλλο παρά έχει τελειώσει: η Επιτροπή άνοιξε στις 31 Αυγούστου 2026 νέα διαδικασία συλλογής στοιχείων για τις εκτελεστικές πράξεις που απαιτούνται ώστε το σύστημα να λειτουργήσει από το 2028, με προθεσμία υποβολής σχολίων στις 28 Σεπτεμβρίου.