Πώς οι πολιτικές για το κλίμα μπορούν να ενισχύσουν ή να διαβρώσουν τις πράσινες αξίες των πολιτών
Η δημόσια συζήτηση για την κλιματική δράση συχνά συνοδεύεται από εικόνες μιας καθημερινότητας χαμηλών εκπομπών με ποδήλατα στις πόλεις, λιγότερα αυτοκίνητα και περιορισμένες αερομετακινήσεις. Ωστόσο μια νέα επιστημονική εργασία φωτίζει μια λιγότερο προβεβλημένη πλευρά του ζητήματος. Ορισμένες πολιτικές για το κλίμα που στοχεύουν άμεσα στη μεταβολή του τρόπου ζωής δεν ενισχύουν απαραίτητα τις περιβαλλοντικές αξίες των πολιτών. Αντιθέτως μπορούν να τις αποδυναμώσουν και μαζί τους να διαβρώσουν την κοινωνική στήριξη σε άλλες κρίσιμες περιβαλλοντικές παρεμβάσεις.
Η μελέτη δημοσιεύθηκε στο Nature Sustainability στις 30 Δεκεμβρίου 2025 και υπογράφεται από την Katrin Schmelz σε συνεργασία με τον Sam Bowles. Το ερευνητικό πλαίσιο αναπτύχθηκε στο Santa Fe Institute και βασίστηκε σε εκτεταμένη έρευνα πεδίου στη Γερμανία με περισσότερους από 3.000 συμμετέχοντες αντιπροσωπευτικούς του πληθυσμού.
Το βασικό εύρημα είναι ανησυχητικά καθαρό. Οι πολιτικές δεν επηρεάζουν μόνο τη συμπεριφορά που στοχεύουν αλλά μετασχηματίζουν τις ίδιες τις αξίες των πολιτών. Όπως επισημαίνει η Schmelz οι παρεμβάσεις μπορούν να οδηγήσουν τόσο σε ακούσιες αρνητικές συνέπειες όσο και υπό προϋποθέσεις στην καλλιέργεια περιβαλλοντικής συνείδησης. Το κρίσιμο σημείο βρίσκεται στον σχεδιασμό.
Η ανάλυση έδειξε ότι ακόμη και πολίτες με ισχυρή περιβαλλοντική ταυτότητα αντιδρούν αρνητικά σε πολιτικές που εκλαμβάνονται ως επιβεβλημένες ή ελεγκτικές. Απαγορεύσεις κυκλοφορίας αυτοκινήτων ή αυστηροί περιορισμοί μετακίνησης μπορούν να προκαλέσουν έντονη αντίδραση ακόμη και σε ανθρώπους που σε συνθήκες ελευθερίας επιλογής θα υιοθετούσαν οικειοθελώς βιώσιμες πρακτικές. Στην ορολογία της συμπεριφορικής οικονομίας το φαινόμενο αυτό περιγράφεται ως φαινόμενο εκτοπισμού όπου η αντίδραση στον έλεγχο εξουδετερώνει το εσωτερικό κίνητρο.
Ο Bowles τονίζει ότι τα αποτελέσματα είναι αρκετά ισχυρά ώστε να προκαλούν πραγματική ανησυχία στους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής. Η μελέτη καταγράφει μάλιστα ότι η αρνητική αντίδραση στις εντολές για το κλίμα ήταν 52% ισχυρότερη σε σύγκριση με αντίστοιχες εντολές για την πανδημία COVID-19. Το στοιχείο αυτό αποκτά ιδιαίτερο βάρος αν αναλογιστεί κανείς το επίπεδο κοινωνικής έντασης που προκάλεσαν οι υγειονομικοί περιορισμοί σε πολλές χώρες.
Η σύγκριση αναδεικνύει μια βαθύτερη πρόκληση. Ενώ η επιστημονική και τεχνολογική γνώση για τρόπους ζωής χαμηλών εκπομπών θεωρείται πλέον ώριμη η κοινωνική και συμπεριφορική αρχιτεκτονική των πολιτικών παραμένει ελλιπής. Το πρόβλημα δεν εντοπίζεται στην απουσία λύσεων αλλά στον τρόπο με τον οποίο αυτές ενσωματώνονται στο κοινωνικό συμβόλαιο.
Παρά το αυστηρό συμπέρασμα η μελέτη δεν στερείται αισιοδοξίας. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η αντίσταση μειώνεται αισθητά όταν οι πολίτες αντιλαμβάνονται τις πολιτικές ως αποτελεσματικές, μη παρεμβατικές και συμβατές με την ελευθερία επιλογής. Στη γερμανική περίπτωση οι περιορισμοί σε πτήσεις μικρών αποστάσεων αντιμετωπίστηκαν ηπιότερα ακριβώς επειδή υπάρχει αξιόπιστη εναλλακτική στο εκτεταμένο σιδηροδρομικό δίκτυο.
Η έρευνα έχει ήδη αρχίσει να επηρεάζει τον διάλογο πολιτικής. Τον Απρίλιο 2025 ειδικοί από διαφορετικούς κλάδους συναντήθηκαν στο Santa Fe Institute για να συζητήσουν πώς τα ευρήματα μπορούν να μεταφραστούν σε πρακτικές επιλογές σχεδιασμού που ενισχύουν αντί να υπονομεύουν τις πράσινες αξίες.