Ο κίνδυνος για ακαλλιέργητη γη και νέες ανατιμήσεις στα τρόφιμα μεγαλώνει ή τροφή εξακολουθεί να γεννιέται στο χωράφι όμως η τιμή της, γράφεται πλέον πάνω στον χάρτη του πολέμου
Του Γ. Μπακόλα
Ο λογαριασμός του πολέμου φθάνει πάντα με καθυστέρηση στο χωράφι αυτή τη φορά έρχεται από τρεις κατευθύνσεις ταυτόχρονα. Από τη Μαύρη Θάλασσα, όπου συνεχίζεται ο πόλεμος Ρωσίας–Ουκρανίας. Από την Ερυθρά Θάλασσα, όπου οι Χούθι κρατούν τα πλοία μακριά από το Σουέζ. Και από το Ιράν και τα Στενά του Ορμούζ, εκεί όπου κρίνεται ένα μεγάλο μέρος της παγκόσμιας ροής ενέργειας.
Ένα λιμάνι που γίνεται απρόσιτο, ένας αγοραστής που αναζητεί άλλον προμηθευτή, μια κυβέρνηση που αλλάζει τους όρους του εμπορίου μπορούν να ανατρέψουν τους υπολογισμούς μιας ολόκληρης καλλιεργητικής χρονιάς. Το χωράφι παραμένει στον τόπο του, αλλά οι όροι με τους οποίους θα καλλιεργηθεί και θα πουληθεί η σοδειά του διαμορφώνονται συχνά πολύ μακριά. Αυτή είναι η γεωστρατηγική των τροφίμων, όπως τη συναντά ο παραγωγός, ακόμη κι όταν δεν την ονομάζει έτσι. Αν συνεχίσουμε να διαβάζουμε κάθε εξέλιξη αποσπασματικά, χωρίς να βλέπουμε τη μεγάλη εικόνα, θα έχουμε χάσει το παιχνίδι προτού καν αντιληφθούμε ότι άρχισε.
Η Ελλάδα μπαίνει σε αυτή τη νέα εποχή έχοντας ήδη χάσει πολύτιμο παραγωγικό δυναμικό και, κυρίως, την εμπιστοσύνη της υπαίθρου. Οι αποκαλύψεις γύρω από τον ΟΠΕΚΕΠΕ, οι πληρωμές που μετατρέπονται κάθε φορά σε δοκιμασία και η μόνιμη αβεβαιότητα για την επόμενη ημέρα δεν είναι ασύνδετα επεισόδια. Είναι κομμάτια της ίδιας σκακιέρας. Και όταν, σε μια τόσο δύσκολη συγκυρία, οι θέσεις εξουσίας και ευθύνης δεν συνοδεύονται από γνώση, τόλμη και ικανότητα υπεράσπισης του αγροτικού κόσμου, η κατάληξη παύει να είναι ατύχημα και γίνεται σχεδόν προδιαγεγραμμένη. Τα πράγματα παίρνουν τον δρόμο τους και ο λογαριασμός φθάνει, όπως πάντα, στον παραγωγό. Μόνο που αυτή τη φορά ο αγρότης δεν έχει άλλα πιόνια να θυσιάσει. Του απομένει μία τελευταία, σκληρή επιλογή. Να καλλιεργήσει γνωρίζοντας ότι μπορεί να δουλέψει για να χρεωθεί ή να αφήσει τη γη του να περιμένει;
Η τελευταία εικόνα της S&P Global Energy δείχνει μια αγορά που δεν φοβάται μόνο την έλλειψη παραγωγής. Ανησυχεί επίσης για το αν τα προϊόντα θα μπορούν να μεταφερθούν έγκαιρα και με ανεκτό κόστος.
Στις 18 Σεπτεμβρίου το Brent βρισκόταν στα 103,87 δολάρια το βαρέλι και το WTI στα 100,30 δολάρια. Το Agrocapital είχε ήδη καταγράψει την άνοδο του Brent πάνω από τα 100 δολάρια και την ανησυχία για τις ροές από τον Περσικό Κόλπο.
Στη Μαύρη Θάλασσα, οι ασφαλιστικές εταιρείες διευρύνουν τις ζώνες υψηλού κινδύνου. Στην Ερυθρά Θάλασσα, πλοία παρακάμπτουν το Σουέζ και ταξιδεύουν γύρω από την Αφρική, καίγοντας περισσότερο καύσιμο για να μεταφέρουν το ίδιο φορτίο.
Ο πόλεμος δεν μειώνει μόνο τις διαθέσιμες ποσότητες, αλλά μεγαλώνει τις αποστάσεις. Η περιορισμένη διαθεσιμότητα ουκρανικού καλαμποκιού μπορεί να ανοίξει περισσότερο χώρο για αμερικανικά φορτία προς την Αίγυπτο. Η χώρα που αγοράζει παραμένει ίδια. Αλλάζουν ο προμηθευτής, το λιμάνι, η διαδρομή και τελικά η τιμή. Η πίεση γίνεται ακόμη πιο σύνθετη καθώς το Διεθνές Συμβούλιο Δημητριακών περιόρισε την πρόβλεψή του για την παγκόσμια παραγωγή καλαμποκιού κατά τέσσερα εκατομμύρια τόνους.
Η σύγκρουση με το Ιράν προσθέτει τον πιο ευαίσθητο κρίκο. Τα Στενά του Ορμούζ δεν χρειάζεται να κλείσουν για να αναστατωθούν οι αγορές. Αρκεί ο φόβος ότι μπορεί να κλείσουν. Τα πλοία ζητούν ακριβότερη ασφάλιση, οι έμποροι σπεύδουν να εξασφαλίσουν φορτία και η διεθνής τιμή του πετρελαίου φορτώνεται με ένα νέο ασφάλιστρο πολέμου.
Στην Ελλάδα, το φράγμα των 2 ευρώ το λίτρο έχει ήδη ξεπεραστεί για ορισμένα καύσιμα και σε αρκετές περιοχές. Παράγοντες της αγοράς με τους οποίους συνομίλησε το Agrocapital δεν αποκλείουν κίνηση ακόμη και προς τα 2,50 ευρώ σε ακριβές ή απομακρυσμένες περιοχές, εάν συνεχιστούν η πολεμική ένταση και η άνοδος του πετρελαίου.
Πρόκειται για ένα δυσμενές σενάριο, όχι για προεξοφλημένη πανελλαδική τιμή. Η παρατεταμένη ακρίβεια στα καύσιμα, όμως, αλλάζει ήδη τον λογαριασμό της καλλιέργειας.
Ο παραγωγός δεν υπολογίζει πια μόνο τι μπορεί να κερδίσει. Μετρά πόσα πρέπει να πληρώσει προτού δει έστω και ένα ευρώ από τη σοδειά του. Πετρέλαιο, λίπανση, άρδευση, εργατικά, ενοίκια και μεταφορά σχηματίζουν ένα κόστος που σε αρκετές καλλιέργειες πλησιάζει επικίνδυνα την αξία της παραγωγής.
Η ανισορροπία είχε ήδη φανεί στα στοιχεία που παρουσίασε το Agrocapital στο ρεπορτάζ «Οι τιμές με το σταγονόμετρο, οι αγροτικές εισροές με το γκάζι». Οι τιμές που εισπράττει ο αγρότης αυξήθηκαν κατά 1,6%, ενώ οι τιμές που πληρώνει για τις ανάγκες της παραγωγής του ανέβηκαν κατά 5,6%. Η ψαλίδα είχε ανοίξει πριν από τη νέα ενεργειακή αναταραχή. Τώρα κινδυνεύει να γίνει ρήγμα.
Το κόστος ανεβαίνει, αλλά οι τιμές που παίρνει ο αγρότης δεν ακολουθούν. Στις ελιές Χαλκιδικής, ακόμη και μετά την αύξηση της προσφοράς από 1,10 σε 1,20 ευρώ το κιλό για τα μεγάλα μεγέθη, οι παραγωγοί δηλώνουν ότι δεν καλύπτουν τα έξοδά τους. Στον ηλίανθο, από τα συμβόλαια των 40 λεπτών του Ιουλίου φθάσαμε στα 45 λεπτά που ανακοίνωσε η Ένωση Ορεστιάδας τον Σεπτέμβριο, χωρίς αυτό να σημαίνει ίδια τιμή για όλους. Τα ακτινίδια κρατούν καλύτερα στις εξαγωγές, ενώ στα εσπεριδοειδή η εικόνα διαφέρει, με αρκετούς πορτοκαλοπαραγωγούς να πιέζονται επίσης. Το ότι ο καταναλωτής πληρώνει ακριβά δεν σημαίνει ότι ο αγρότης πληρώνεται καλά.
Η εκτίμησή μας είναι ότι, εφόσον αυτή η πίεση διατηρηθεί, κατά την επόμενη καλλιεργητική περίοδο περισσότερη ελληνική γη κινδυνεύει να μείνει ακαλλιέργητη. Πρώτα θα πιεστούν τα μακρινά χωράφια, τα χαμηλής απόδοσης αγροτεμάχια, οι νοικιασμένες εκτάσεις και όσες καλλιέργειες απαιτούν πολλά ποτίσματα ή συνεχείς μετακινήσεις μηχανημάτων.
Δεν θα πρόκειται για μια θεαματική εγκατάλειψη που θα αποτυπωθεί σε μία ημέρα. Θα είναι μια άτακτη υποχώρηση παραγωγών που φοβούνται μήπως βρεθούν χρεωμένοι στο τέλος της χρονιάς. Ένα χωράφι λιγότερο εδώ, μια μικρότερη σπορά εκεί. Ένας παραγωγός θα περιορίσει τη λίπανση. Ένας άλλος θα αναβάλει την καλλιέργεια περιμένοντας καλύτερες τιμές.
Οι συνέπειες αυτής της υποχώρησης μπορεί να εμφανιστούν αργότερα στο ράφι.
Οι πρώτες πληροφορίες από την αγορά προειδοποιούν ήδη για αισθητές αυξήσεις στα λαχανικά και στα προϊόντα θερμοκηπίου. Τα θερμοκήπια βρίσκονται στην πρώτη γραμμή της ενεργειακής πίεσης, ιδιαίτερα όσα χρησιμοποιούν θέρμανση. Στο κόστος προστίθενται το ηλεκτρικό ρεύμα, τα λιπάσματα, τα πλαστικά, η συσκευασία και η καθημερινή μεταφορά ευπαθών προϊόντων.
Όταν η ενέργεια ακριβαίνει, ο παραγωγός μπορεί να θερμάνει λιγότερο, να φυτέψει αργότερα ή να περιορίσει την έκταση. Και όταν περιορίζεται η εγχώρια προσφορά την ίδια στιγμή που ακριβαίνουν οι εισαγωγές, ενισχύεται η πίεση στις τιμές που πληρώνει ο καταναλωτής.
Η ενεργειακή ακρίβεια απασχολεί πλέον και τις ευρωπαϊκές οικονομικές αποφάσεις. Όπως έγραψε το Agrocapital, το ζήτημα έφθασε στο Eurogroup, με τη Γερμανία να ανοίγει θέμα μείωσης του ΦΠΑ στα καύσιμα. Για τη γεωργία, όμως, ο χρόνος της πολιτικής αντίδρασης είναι κρίσιμος. Οι αποφάσεις για τις σπορές, τις φυτεύσεις και τη θέρμανση των θερμοκηπίων λαμβάνονται τώρα.
Παράλληλα, τα βιοκαύσιμα μετατρέπουν το καλαμπόκι, τη σόγια και τα φυτικά έλαια σε ενεργειακές πρώτες ύλες. Η άνοδος του πετρελαίου μπορεί να ενισχύσει το ενδιαφέρον για τη χρήση αγροτικών προϊόντων ως καυσίμων. Το ίδιο χωράφι καλείται πλέον να ταΐσει ανθρώπους, ζώα και μηχανές.
Για χρόνια πιστεύαμε ότι η επισιτιστική ασφάλεια εξαρτάται κυρίως από το πόσα τρόφιμα μπορεί να παράγει ο κόσμος. Σήμερα εξαρτάται εξίσου από το αν υπάρχουν ασφαλείς θαλάσσιοι δρόμοι, διαθέσιμα πλοία και καύσιμα σε τιμές που μπορεί να αντέξει η πραγματική οικονομία.
Αν το υψηλό ενεργειακό κόστος αφήσει χωράφια εκτός παραγωγής, το πρόβλημα δεν θα μείνει στο εισόδημα του αγρότη δυστηχώς θα φθάσει, με μικρή καθυστέρηση, στο καλάθι του καταναλωτή βλέπε παράδειγμα αντλίες καυσίμου.
Η τροφή εξακολουθεί να γεννιέται στο χωράφι. Η τιμή της, όμως, γράφεται πλέον πάνω στον χάρτη του πολέμου.