Η σκόνη της Θεσσαλίας ανακατεύεται με τη μνήμη των τελευταίων πλημμυρών. Πάνω από τα μπαζωμένα αυλάκια και τις ρωγμές στο χώμα, οι αγρότες της Λάρισας μιλούν για κάτι περισσότερο από παραγωγή μιλούν για επιβίωση.
«Δεν ξέρουμε πια αν αύριο θα μπορούμε να σπείρουμε ή να αντλήσουμε νερό», λέει ο Θανάσης. Π., παραγωγός βιομηχανικής τομάτας που συμμετείχε στο εργαστήριο του THALLA. «Μέχρι πριν λίγα χρόνια, το πρόβλημα ήταν η τιμή. Τώρα είναι ο καιρός, το νερό, η γη που δεν προλαβαίνει να στεγνώσει. Οι αποφάσεις για τη γεωργία παίρνονται μακριά από το χωράφι».
Η φωνή του είναι κουρασμένη, αλλά πίσω της κρύβεται ένα βλέμμα πείσματος. Το έργο, λέει, τους έφερε για πρώτη φορά στο ίδιο τραπέζι με επιστήμονες και φορείς, όχι ως “παρατηρητές”, αλλά ως συνομιλητές.
Στην Άμφισσα, ο Γιώργος Μ, ελαιοπαραγωγός τρίτης γενιάς, δείχνει με καμάρι τους ελαιώνες, μα κι εκεί η αγωνία είναι διάχυτη.
«Ο καιρός δεν μοιάζει με τίποτα απ’ ό,τι ξέραμε, οι ανθοφορίες μπερδεύονται, τα δέντρα ξεγελούνται», λέει. «Τα τελευταία τρία χρόνια έχουμε χάσει το 40% της παραγωγής από ακραία φαινόμενα. Οι γεωπόνοι του THALLA μάς βοήθησαν να καταγράψουμε αυτά τα δεδομένα, να τα δείξουμε, όχι απλώς να τα λέμε μεταξύ μας».
Η ελιά στην Άμφισσα είναι κάτι παραπάνω από προϊόν — είναι ταυτότητα. Και η ανθεκτικότητά της καθορίζει τη μοίρα ολόκληρης της περιοχής.
Στη Θήβα, ανάμεσα στα χωράφια των δημητριακών, ο Στέργιος Κ παρατηρεί τα στάχυα να στέκουν πιο χαμηλά από άλλες χρονιές.
«Το έδαφος έχει αλλάξει», εξηγεί. «Οι βροχές πέφτουν όλες μαζί, ύστερα τίποτα για μήνες. Οι αποδόσεις μειώνονται, αλλά κανείς δεν καταγράφει το γιατί».
Η συμμετοχή του στο εργαστήριο του THALLA τού έδωσε, όπως λέει, «μια νέα οπτική». «Καταλάβαμε πως η λύση δεν είναι πάντα να ρίχνεις περισσότερη λίπανση ή να περιμένεις επιδοτήσεις, αλλά να ξαναδείς το έδαφος, να το ακούσεις. Η γεωργία είναι διάλογος, όχι μόνο παραγωγή».
Στη Λαμία, ο Δημήτρης Κ, που ασχολείται με την ιχθυοκαλλιέργεια, μιλά για έναν άλλο τύπο αγωνίας — το νερό.
«Το νερό είναι η ζωή μας, αλλά γίνεται όλο και πιο ασταθές. Μια χρονιά το έχουμε σε αφθονία, την επόμενη δεν φτάνει για τίποτα», σημειώνει. «Η ρύπανση των ποταμών και οι αυξομειώσεις της θερμοκρασίας αλλάζουν τη συμπεριφορά των ψαριών».
Για πρώτη φορά, όπως λέει, η τοπική κοινότητα συζήτησε από κοινού με πανεπιστημιακούς για την ανάγκη σχεδίων έκτακτης ανάγκης. «Μέχρι τώρα, αντιδρούσαμε αφού γίνει η ζημιά. Το THALLA μάς βοήθησε να σκεφτούμε πριν έρθει το πρόβλημα».
Στην Ιστιαία, η γλυκιά μυρωδιά του μελιού καλύπτει τη σιωπή. Ο Παναγιώτης.Β. μελισσοκόμος από τα χωριά της βόρειας Εύβοιας , δείχνει τις κυψέλες του. «Οι μέλισσες είναι οι πρώτες που μας δείχνουν τι δεν πάει καλά», λέει. «Τα τελευταία καλοκαίρια δεν αντέχουν τη ζέστη, οι ανθοφορίες μικραίνουν, και οι θάνατοι αυξάνονται».
Για τον ίδιο, η συμμετοχή του στο έργο είχε και συναισθηματική διάσταση. «Είναι η πρώτη φορά που ένιωσα ότι κάποιος μάς άκουσε, χωρίς να μας αντιμετωπίζει σαν νούμερα παραγωγής. Οι επιστήμονες μάς ρώτησαν, και αυτό από μόνο του ήταν μια αλλαγή».
Πίσω από αυτές τις ιστορίες, το THALLA επιχειρεί να συνθέσει μια νέα γλώσσα συνεργασίας. Το έργο, υπό την καθοδήγηση του καθηγητή Π. Τριβέλλα και του Εργαστηρίου ORIMAS του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών, αξιοποιεί τα δεδομένα που συλλέχθηκαν για να διαμορφώσει σχέδια ανθεκτικότητας και πολιτικές προτάσεις. Μα πάνω απ’ όλα, καλλιεργεί κάτι πιο βαθύ: την εμπιστοσύνη.
«Η ανθεκτικότητα δεν είναι απλώς μια λέξη». «Είναι η ικανότητα μιας κοινότητας να μαθαίνει, να συνεργάζεται, να μην παραιτείται».
Και ίσως εκεί να βρίσκεται το πιο ουσιαστικό μάθημα που αφήνουν πίσω τους αυτά τα πέντε εργαστήρια: πως η πραγματική καινοτομία δεν έρχεται από τα εργαστήρια των πόλεων, αλλά από τους ανθρώπους της γης, εκεί όπου το χώμα μυρίζει ακόμα ιστορία.