Το CBAM μπλοκάρει την τιμολόγηση λιπασμάτων στην ευρωπαϊκή αγορά

Η ευρωπαϊκή αγορά λιπασμάτων βρίσκεται τις πρώτες εβδομάδες του 2026 σε μια ιδιότυπη κατάσταση αναστολής. Εισαγωγείς, traders και προμηθευτές αναφέρουν ότι συναλλαγές δεν κλείνουν, όχι λόγω έλλειψης προσφοράς ή κατάρρευσης της ζήτησης, αλλά επειδή δεν υπάρχει νομική βεβαιότητα για το αν και πώς θα ενσωματωθεί το CBAM στο κόστος τιμολόγησης της ουρίας και των αζωτούχων λιπασμάτων.

Στον πυρήνα της αναταραχής βρίσκεται η πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής του Δεκεμβρίου 2025 για την εισαγωγή του νέου Άρθρου 27a στον κανονισμό του CBAM. Το άρθρο αυτό προβλέπει τη δυνατότητα προσωρινής εξαίρεσης προϊόντων από το πεδίο εφαρμογής του μηχανισμού, όταν προκύπτουν «σοβαρές και απρόβλεπτες συνθήκες» που προκαλούν σημαντική ζημία στην εσωτερική αγορά. Το κρίσιμο στοιχείο, όπως αποσαφηνίζεται στο επίσημο έγγραφο ερωτήσεων και απαντήσεων της Επιτροπής, είναι ότι η εξαίρεση αυτή μπορεί να εφαρμοστεί και αναδρομικά, από το χρονικό σημείο κατά το οποίο η Επιτροπή κρίνει ότι πληρούνται οι σχετικές προϋποθέσεις

Η ρήτρα αυτή παρουσιάστηκε αρχικά ως ένας θεωρητικός «διακόπτης ασφαλείας», σχεδιασμένος για ακραία σενάρια. Στις 7 Ιανουαρίου 2026, ωστόσο, μετά από επαφές με τους υπουργούς Γεωργίας της Γαλλίας και της Ιταλίας, ο Επίτροπος Maroš Šefčovič άφησε να εννοηθεί δημοσίως ότι το Άρθρο 27a θα μπορούσε να αξιοποιηθεί ως εργαλείο στήριξης του αγροτικού τομέα. Στο κλείσιμο της συνέντευξης Τύπου, η αναφορά του ότι η ρύθμιση θα μπορούσε να εφαρμοστεί με αναδρομική ισχύ από την 1η Ιανουαρίου 2026, δηλαδή από την έναρξη της πλήρους φάσης του CBAM, άλλαξε πλήρως το κλίμα στην αγορά.

Σε καθαρά εμπορικούς όρους, το πρόβλημα είναι απλό και ταυτόχρονα βαθιά αποσταθεροποιητικό. Το CBAM δεν λειτουργεί ως ένα μελλοντικό φορολογικό γεγονός, αλλά ως παράγοντας που ενσωματώνεται άμεσα στους όρους συναλλαγής μεταξύ εισαγωγέα, χονδρεμπόρου και τελικού χρήστη. Για τα αζωτούχα λιπάσματα, η αγορά έχει ήδη αποτιμήσει ότι η πλήρης εφαρμογή του μηχανισμού συνεπάγεται προσαύξηση της τάξης των 130–160 ευρώ ανά τόνο εισαγόμενης ουρίας, ανάλογα με την ένταση εκπομπών και την τιμή των δικαιωμάτων άνθρακα. Είτε αυτό το κόστος υφίσταται είτε όχι· δεν μπορεί να τελεί υπό αίρεση.

Η διευκρίνιση της Επιτροπής ότι δεν απαιτείται αγορά πιστοποιητικών CBAM πριν από το 2027 δεν αίρει το πρόβλημα. Η αγορά λιπασμάτων λειτουργεί σε πραγματικό χρόνο, με συμβόλαια φυσικής παράδοσης, χρηματοδότηση αποθεμάτων και πιστωτικό ρίσκο. Η πιθανότητα μιας αναδρομικής εξαίρεσης, η οποία θα μπορούσε εκ των υστέρων να ανατρέψει την τιμολόγηση που συμφωνήθηκε σήμερα, καθιστά πρακτικά αδύνατη τη σύναψη συμβολαίων. Για τους traders, το ρίσκο δεν είναι θεωρητικό· είναι άμεσα μετρήσιμο στους ισολογισμούς.

Το παράδοξο είναι ότι το Άρθρο 27a σχεδιάστηκε για να αντιμετωπίζει απρόβλεπτες διαταραχές, όχι τις απολύτως αναμενόμενες συνέπειες ενός μηχανισμού που έχει ανακοινωθεί και προετοιμαστεί εδώ και χρόνια. Η αύξηση του κόστους λιπασμάτων λόγω CBAM δεν αποτελεί εξωγενές σοκ, αλλά δομικό αποτέλεσμα της ευρωπαϊκής πολιτικής για το κλίμα. Η χρήση μιας έκτακτης ρήτρας για να εξουδετερωθεί αυτή η επίπτωση δημιουργεί μια γκρίζα ζώνη μεταξύ κανονιστικής ευελιξίας και πολιτικής παρέμβασης.

Στο παρασκήνιο, η συζήτηση αγγίζει και το αν τα λιπάσματα θα έπρεπε, τελικά, να εξαιρεθούν από τον μηχανισμό για λόγους πολιτικής ισορροπίας και αγροτικής πίεσης. Αν αυτή είναι η στρατηγική επιλογή της Προέδρου Ursula von der Leyen, τότε η αγορά αναμένει μια σαφή και άμεση δήλωση. Μέχρι να συμβεί αυτό, η αβεβαιότητα παραμένει ενσωματωμένη στις τιμές ή, ακριβέστερα, στην απουσία τους.

Η ευρωπαϊκή αγορά λιπασμάτων έχει συνηθίσει να λειτουργεί σε περιβάλλον υψηλής μεταβλητότητας, επηρεασμένη από το κόστος φυσικού αερίου, τις γεωπολιτικές ροές και τις εξαγωγικές πολιτικές τρίτων χωρών. Αυτό που δεν μπορεί να απορροφήσει είναι η απροσδιόριστη ρυθμιστική κατάσταση, όπου κανείς δεν γνωρίζει αν ο κανόνας που ισχύει σήμερα θα ισχύει και αύριο – ή αν θα αλλάξει αναδρομικά. Σε αυτό το κενό, οι συναλλαγές παγώνουν, όχι από έλλειψη προϊόντος, αλλά από έλλειψη βεβαιότητας.