Τι βλέπει το κράτος όταν κοιτάζει από ψηλά

Στην Ιταλία, η συζήτηση για τις αγροτικές πληρωμές δεν ξεκινά από το πώς θα «δικαιολογηθεί» ένα σύστημα, αλλά από το πώς θα λειτουργήσει σωστά. Για περισσότερα από δέκα χρόνια, οι ιταλικοί οργανισμοί πληρωμών επένδυσαν συστηματικά σε δομές, διαδικασίες και τεχνολογία, με ξεκάθαρο στόχο τη μείωση των λαθών, τον περιορισμό των ενστάσεων και την ενίσχυση της διοικητικής αξιοπιστίας της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής. Η τεχνολογία δεν παρουσιάστηκε ποτέ ως επικοινωνιακό άλλοθι. Εντάχθηκε ως εργαλείο λογοδοσίας, σχεδιασμένο να υπηρετεί τον έλεγχο και την ορθότητα των πληρωμών.

Το παράδειγμα του Βένετο και της Avepa δεν αποτελεί εξαίρεση. Εντάσσεται σε μια μακρά ιταλική πρακτική, όπου οι οργανισμοί πληρωμών, σε συνεργασία με την Agea, υιοθέτησαν έγκαιρα τη δορυφορική παρακολούθηση, την ψηφιακή χαρτογράφηση και πιο πρόσφατα συμπληρωματικά εργαλεία όπως τα drones. Όχι για να «κυνηγήσουν» τον αγρότη, αλλά για να μπορούν να τεκμηριώνουν με στοιχεία τι πληρώνεται και γιατί. Σε αυτό το μοντέλο, η τεχνολογία λειτουργεί ταυτόχρονα ως ασπίδα της διοίκησης και ως εγγύηση για τον παραγωγό απέναντι σε αυθαίρετες ή καθυστερημένες αποφάσεις.

Η σύγκριση με την ελληνική εμπειρία είναι δύσκολο να αποφευχθεί. Στην Ελλάδα, ο ΟΠΕΚΕΠΕ πέρασε επί σειρά ετών από διαδοχικές αλλαγές συστημάτων, πρόχειρες μεταβάσεις και έντονες διοικητικές ασυνέχειες. Αντί για σταδιακή ενσωμάτωση τεχνολογίας και σαφείς κανόνες ελέγχου, κυριάρχησαν οι εξαιρέσεις, οι καθυστερήσεις και η αδυναμία έγκαιρης διασταύρωσης δεδομένων. Οι πληρωμές μετατράπηκαν έτσι σε ετήσιο πεδίο αβεβαιότητας, με αποτέλεσμα τη διάβρωση της εμπιστοσύνης και τη συσσώρευση προβλημάτων που, σε κρίσιμες στιγμές, ξέφυγαν από τον έλεγχο.

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, το πλαίσιο έχει πλέον αλλάξει. Η παρακολούθηση των αγροτεμαχίων βασίζεται στο AMS Area Monitoring System, το οποίο τροφοδοτείται από τα δεδομένα των δορυφόρων Sentinel του προγράμματος Copernicus. Το σύστημα επιτρέπει τη συνεχή αντιστοίχιση ανάμεσα σε όσα δηλώνονται στις αιτήσεις ενίσχυσης και σε όσα συμβαίνουν στο χωράφι, καλύπτοντας το 100% των εκτάσεων που αιτούνται ενίσχυση στην προγραμματική περίοδο 2023–2027. Παρ’ όλα αυτά, ακόμη και αυτή η εκτεταμένη δορυφορική επιτήρηση έχει όρια.

Όπως επισημαίνουν οι τεχνικοί της Avepa, υπάρχουν περιπτώσεις όπου η δορυφορική εικόνα, όσο αξιόπιστη και αν είναι, δεν επαρκεί. Ο Alessandro Rama, επικεφαλής του Τεχνικού Τομέα Άμεσων Πληρωμών, το διατυπώνει με σαφήνεια. Οι δορυφόροι προσφέρουν συστηματικότητα και χαμηλό κόστος, αλλά δεν μπορούν να ενεργοποιηθούν τη στιγμή που η διοίκηση χρειάζεται άμεση, στοχευμένη και εξαιρετικά υψηλής ανάλυσης εικόνα. Σε αυτό το κενό παρεμβαίνει το drone, όχι ως εργαλείο γενικευμένου ελέγχου, αλλά ως μέσο κατ’ εξαίρεση τεκμηρίωσης.

Το πιλοτικό εγχείρημα στο Βένετο υλοποιήθηκε σε συνεργασία με την Agea Coordinamento, με τη συμμετοχή τεχνικών του Κοινού Κέντρου Ερευνών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Οι δοκιμές πραγματοποιήθηκαν την άνοιξη του 2025 σε δύο εντελώς διαφορετικά περιβάλλοντα. Στην πεδινή ζώνη κοντά στην Πάντοβα, όπου οι πλημμύρες συχνά καθιστούν αδύνατη την επιτόπια επιθεώρηση, και στην ορεινή περιοχή της Μπελούνο, πάνω από τη λίμνη Σάντα Κρότσε, όπου ακόμη και ένας απλός έλεγχος μπορεί να εξελιχθεί σε χρονοβόρα αποστολή.

Σε αυτά τα περιβάλλοντα, το drone ανέδειξε ξεκάθαρα το συγκριτικό του πλεονέκτημα. Μέσα σε λίγες ώρες, κατέστη δυνατή η αποτύπωση 50 έως 60 εκταρίων σε δύσβατες περιοχές, μια εργασία που θα απαιτούσε τουλάχιστον μία πλήρη ημέρα για έναν ελεγκτή εδάφους. Το κρίσιμο στοιχείο δεν ήταν μόνο η εικόνα, αλλά το γεγονός ότι το υλικό ήταν άμεσα διαθέσιμο για αξιολόγηση, εντός χρονικών πλαισίων συμβατών με τις πραγματικές ανάγκες της διοίκησης.

Η Avepa δεν ξεκινά από το μηδέν. Πριν από πάνω από δέκα χρόνια, είχε ήδη πειραματιστεί με drones για χαρτογραφήσεις χρήσεων γης. Τότε, όμως, η διαδικασία ήταν αργή και κατακερματισμένη. Πτήση, επιστροφή στο γραφείο, επεξεργασία εικόνων, διορθώσεις. Σήμερα, η τεχνολογική ωρίμανση έχει αλλάξει ριζικά την εικόνα. Οι διαδρομές πτήσης προκαθορίζονται, οι εικόνες ελέγχονται σε πραγματικό χρόνο και τα δεδομένα ενσωματώνονται σχεδόν άμεσα στη ροή αξιολόγησης.

Παρά τη σαφή προστιθέμενη αξία, η διάκριση παραμένει κρίσιμη. Η ΚΑΠ δεν βασίζεται στα drones. Ο κορμός του ελέγχου παραμένει δορυφορικός, γιατί μόνο έτσι διασφαλίζονται η καθολική κάλυψη, το χαμηλό κόστος και η θεσμική ομοιομορφία. Τα drones λειτουργούν συμπληρωματικά, όταν απαιτείται μεγαλύτερη λεπτομέρεια ή όταν η διοίκηση χρειάζεται στοιχεία κατόπιν αιτήματος, εκεί όπου η δορυφορική παρακολούθηση δεν επαρκεί.

Τα δεδομένα που συλλέγονται είναι πρωτίστως έγχρωμες εικόνες εξαιρετικά υψηλής ανάλυσης, ικανές να αποτυπώσουν με ακρίβεια τι υπάρχει πραγματικά στο πεδίο. Παράλληλα, μπορούν να ενσωματωθούν πολυφασματικοί αισθητήρες, επιτρέποντας την εξαγωγή δεικτών βλάστησης όπως ο NDVI, αλλά και τη δημιουργία τρισδιάστατων μοντέλων. Σε δοκιμές, η Avepa αξιοποίησε αυτή τη δυνατότητα ακόμη και για τη μέτρηση ύψους και όγκου φρακτών, αποδεικνύοντας πώς η τεχνολογία μπορεί να στηρίξει λεπτές αλλά ουσιαστικές διοικητικές κρίσεις.

Χωρίς υπερβολές και χωρίς ρητορικές κορώνες, το ιταλικό παράδειγμα δείχνει ότι οι σωστές πληρωμές δεν είναι απλώς ζήτημα χρηματορροών. Είναι πρωτίστως ζήτημα διοικητικής συνέχειας, θεσμικής μνήμης και ορθής χρήσης της τεχνολογίας. Ένα μάθημα που αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα όταν η συζήτηση ανοίγει για το μέλλον των αγροτικών πληρωμών στην Ευρώπη.