ΚΑΠ 2028-2034: Η Ιρλανδία ανοίγει τη μάχη των 300 δισ. ευρώ

Το Δουβλίνο αναλαμβάνει για έξι μήνες την Προεδρία του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, έχοντας μπροστά του τη μεγάλη αναμέτρηση για τον προϋπολογισμό της περιόδου 2028-2034. Στο επίκεντρο βρίσκεται η χρηματοδότηση της νέας ΚΑΠ, η τύχη των δύο πυλώνων και το ερώτημα εάν η Ευρώπη μπορεί να ζητά περισσότερα από τους αγρότες διαθέτοντας λιγότερους και περισσότερο αβέβαιους πόρους.

Η Ιρλανδία ανέλαβε την 1η Ιουλίου και έως τις 31 Δεκεμβρίου 2026 την εκ περιτροπής Προεδρία του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, σε μια περίοδο κατά την οποία σχεδόν όλες οι μεγάλες ευρωπαϊκές εκκρεμότητες συναντώνται στο ίδιο τραπέζι: η ασφάλεια, η ανταγωνιστικότητα, η ενεργειακή μετάβαση, η διεύρυνση, η στήριξη της Ουκρανίας και, πάνω απ’ όλα, η συμφωνία για τον επόμενο κοινοτικό προϋπολογισμό.

Πρόκειται για την όγδοη ιρλανδική Προεδρία, με το Δουβλίνο να καλείται όχι απλώς να προβάλλει τις εθνικές του θέσεις, αλλά να λειτουργήσει ως διαμεσολαβητής ανάμεσα στα 27 κράτη-μέλη. Ο ρόλος της Προεδρίας είναι να οργανώνει και να προεδρεύει στις συνεδριάσεις, να εκπροσωπεί το Συμβούλιο στις διαπραγματεύσεις με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και την Επιτροπή και να αναζητεί συμβιβασμούς. Δεν αποτελεί, επομένως, μηχανισμό προώθησης αποκλειστικά των συμφερόντων της χώρας που την ασκεί, αλλά θεσμική αποστολή επίτευξης συμφωνιών.

Αυτό ακριβώς υπογραμμίζει σε ειδικό αφιέρωμα του Irish Farmers Monthly ο Damien O’Reilly, υπεύθυνος ευρωπαϊκών υποθέσεων και επικοινωνίας της ιρλανδικής συνομοσπονδίας αγροτικών συνεταιρισμών ICOS. Όπως σημειώνει, από το εσωτερικό της «αγροτικής φούσκας» των Βρυξελλών είναι εύκολο να θεωρηθεί ότι η νέα ΚΑΠ αποτελεί τη μοναδική ευρωπαϊκή προτεραιότητα. Στην πραγματικότητα, όμως, η γεωργία θα πρέπει να διεκδικήσει χώρο και πόρους σε ένα πολύ ευρύτερο και πιο ανταγωνιστικό πολιτικό περιβάλλον.

Το επίσημο πρόγραμμα της ιρλανδικής Προεδρίας οργανώνεται γύρω από τρεις κεντρικούς πυλώνες: ανταγωνιστικότητα, ευρωπαϊκές αξίες και ασφάλεια. Περιλαμβάνει την ενίσχυση της ενιαίας αγοράς, τη μείωση των κανονιστικών επιβαρύνσεων, την ψηφιακή μετάβαση, την προστασία του κράτους δικαίου, την άμυνα, τη μετανάστευση, την εμπορική πολιτική και τη συνέχιση της υποστήριξης προς την Ουκρανία. Για τη γεωργία και την αλιεία, οι δηλωμένες προτεραιότητες είναι η επισιτιστική ασφάλεια, η ανταγωνιστικότητα, η απλοποίηση, η βιωσιμότητα και η ανανέωση των γενεών.

Πίσω από αυτή την ευρεία ατζέντα, ωστόσο, βρίσκεται το θέμα που θα καθορίσει σχεδόν όλα τα υπόλοιπα: ο νέος Πολυετής Δημοσιονομικός Προϋπολογισμός της ΕΕ για την περίοδο 2028-2034. Η πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής προσεγγίζει τα 2 τρισ. ευρώ, καθώς η Ένωση αναζητεί χρηματοδότηση για την άμυνα, την ενεργειακή ασφάλεια, τις νέες τεχνολογίες, την πράσινη μετάβαση, την κοινωνική συνοχή και τις γεωπολιτικές της υποχρεώσεις.

Για την Κοινή Αγροτική Πολιτική η Επιτροπή έχει προβλέψει έναν προστατευμένο πυρήνα τουλάχιστον 300 δισ. ευρώ για εισοδηματικές ενισχύσεις και μέτρα αντιμετώπισης κρίσεων. Παράλληλα, προτείνει τη χρηματοδότηση άλλων αγροτικών και περιφερειακών δράσεων μέσα από τα ευρύτερα Εθνικά και Περιφερειακά Σχέδια Εταιρικής Σχέσης, συνολικού ύψους 865 δισ. ευρώ. Η επίσημη θέση των Βρυξελλών είναι ότι η νέα αρχιτεκτονική θα καταστήσει την ΚΑΠ απλούστερη, περισσότερο στοχευμένη και πιο ευέλικτη.

Η ανάγνωση του αγροτικού κόσμου είναι λιγότερο καθησυχαστική. Στο ιρλανδικό δημοσίευμα εκτιμάται ότι, όταν ληφθούν υπόψη ο πληθωρισμός, οι αυξημένες ευρωπαϊκές ανάγκες και η αλλαγή του τρόπου χρηματοδότησης, η πραγματική διαθέσιμη στήριξη μπορεί να είναι αισθητά χαμηλότερη από την τρέχουσα περίοδο. Η βασική ανησυχία δεν αφορά μόνο το ονομαστικό ύψος των 300 δισ. ευρώ, αλλά το τι ακριβώς θα καλύπτεται από αυτά και πόσο ασφαλή θα είναι τα υπόλοιπα κονδύλια για τις αγροτικές επενδύσεις, την περιφερειακή ανάπτυξη και τα περιβαλλοντικά προγράμματα.

Ιδιαίτερη αναστάτωση προκαλεί και η προτεινόμενη συγχώνευση των δύο σημερινών πυλώνων της ΚΑΠ σε ένα πιο ενιαίο χρηματοδοτικό και διοικητικό σύστημα. Ο πρώτος πυλώνας συνδέθηκε επί δεκαετίες με τις άμεσες ενισχύσεις και τα μέτρα αγοράς, ενώ ο δεύτερος χρηματοδοτούσε επενδύσεις, αγροτική ανάπτυξη και περιβαλλοντικές δράσεις. Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι η συγχώνευση θα περιορίσει τη γραφειοκρατία. Οι αγροτικές οργανώσεις, αντίθετα, φοβούνται ότι η απουσία διακριτών και δεσμευμένων προϋπολογισμών θα ενισχύσει τον ανταγωνισμό μεταξύ πολιτικών και θα μεταφέρει μεγαλύτερη ευθύνη στα κράτη-μέλη.

Το δίλημμα γίνεται εντονότερο επειδή η Ευρωπαϊκή Ένωση εξακολουθεί να ζητά από τη γεωργία περισσότερες περιβαλλοντικές και κλιματικές επιδόσεις. Οι κινητοποιήσεις των προηγούμενων ετών σε πολλές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες ανέδειξαν το χάσμα ανάμεσα στους κανονιστικούς στόχους και στην καθημερινότητα των εκμεταλλεύσεων. Η Επιτροπή απάντησε με πακέτα απλοποίησης, περιορισμό ορισμένων ελέγχων και προσπάθεια μείωσης της διοικητικής επιβάρυνσης. Η ίδια η στροφή προς την απλοποίηση αποτελεί έμμεση αναγνώριση ότι μέρος των προηγούμενων κανόνων ήταν δύσκολο να εφαρμοστεί στο χωράφι.

Το δεύτερο μεγάλο ζήτημα είναι η ηλικιακή ανανέωση. Οι ευρωπαϊκοί θεσμοί δηλώνουν ότι θέλουν να προσελκύσουν περισσότερους νέους και περισσότερες γυναίκες στη γεωργία. Το ερώτημα, όμως, που θέτει το ιρλανδικό περιοδικό είναι απλό: πώς μπορεί ένας νέος να επενδύσει σε έναν κλάδο όταν δεν γνωρίζει με σαφήνεια ποια στήριξη θα υπάρχει, με ποιους όρους και για πόσο χρονικό διάστημα; Χωρίς σταθερό εισόδημα, πρόσβαση σε γη και κεφάλαια, οι αναφορές στην ανανέωση των γενεών κινδυνεύουν να παραμείνουν πολιτικές διακηρύξεις.

Η επισιτιστική ασφάλεια προσθέτει μία ακόμη αντίφαση. Η Ευρώπη αντιμετωπίζει την παραγωγή τροφίμων ως στρατηγικό ζήτημα, ιδιαίτερα μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, τις διακυμάνσεις στις τιμές της ενέργειας και τις αναταράξεις στο διεθνές εμπόριο. Δεν μπορεί, όμως, να υπάρξει επισιτιστική ασφάλεια χωρίς αγρότες, ούτε αγρότες χωρίς επαρκές και προβλέψιμο εισόδημα. Η ΚΑΠ δεν αποτελεί μόνο μηχανισμό επιδότησης των εκμεταλλεύσεων. Συνδέεται με τη συγκράτηση του πληθυσμού στην ύπαιθρο, τη διατήρηση της παραγωγικής γης, την προστασία του περιβάλλοντος και τη δυνατότητα των καταναλωτών να έχουν πρόσβαση σε ασφαλή τρόφιμα σε προσιτές τιμές.

Η ιρλανδική Προεδρία θα επιχειρήσει να μεταφέρει τη συζήτηση από τις γενικές διακηρύξεις στις πραγματικές δημοσιονομικές επιλογές. Ο υπουργός Γεωργίας της χώρας, Martin Heydon, έχει επισημάνει ότι η ΚΑΠ πρέπει να παραμείνει κεντρικό τμήμα του ευρωπαϊκού οικοδομήματος, αναγνωρίζοντας την οικονομική, κοινωνική και περιβαλλοντική αξία που προσφέρει σε όλα τα κράτη-μέλη.

Η Ιρλανδία δεν θα ολοκληρώσει μόνη της τη διαπραγμάτευση. Η Λιθουανία θα αναλάβει την Προεδρία το πρώτο εξάμηνο του 2027 και η Ελλάδα θα ακολουθήσει το δεύτερο, καθώς οι τρεις χώρες συγκροτούν την κοινή τριάδα Προεδριών για την περίοδο Ιουλίου 2026-Δεκεμβρίου 2027. Αυτό σημαίνει ότι οι αποφάσεις και οι συμβιβασμοί που θα διαμορφωθούν τώρα θα περάσουν σταδιακά και στην ελληνική ευθύνη.

Το εξάμηνο της Ιρλανδίας δεν θα κριθεί από τον αριθμό των συνεδριάσεων ή των ανακοινώσεων, αλλά από το κατά πόσον θα μπορέσει να διαμορφώσει μια αξιόπιστη γέφυρα ανάμεσα στις νέες προτεραιότητες της Ευρώπης και στην παλαιότερη, αλλά θεμελιώδη, υποχρέωσή της: να διατηρήσει ζωντανή την παραγωγή τροφίμων και τις αγροτικές της περιοχές.