Στη σημερινή γεωπολιτική συγκυρία, η ενεργειακή ασφάλεια και αυτονομία αποτελούν τμήμα της εθνικής ασφάλειας. Τα τελευταία επτά χρόνια, η Ελλάδα έχει καταγράψει εντυπωσιακή άνοδο στον τομέα των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ). Πλέον, περισσότερο από το 50% της καταναλωτικής ηλεκτρικής ενέργειας προέρχεται από ΑΠΕ, με την εγκατεστημένη ισχύ να αγγίζει τα 18 GW (από 6,3 GW το 2019). Η χώρα κατατάσσεται 3η παγκοσμίως στη διείσδυση ηλιακής ενέργειας και 9η στην αιολική, έχοντας μειώσει την ηλεκτροπαραγωγή από λιγνίτη πάνω από 90% σε σχέση με το 2005. Μάλιστα, από το 2024 η Ελλάδα λειτουργεί ως καθαρός εξαγωγέας ηλεκτρικής ενέργειας στη Νοτιοανατολική Ευρώπη.
Η ρεαλιστική ενεργειακή μετάβαση απαιτεί κανόνες, σχεδιασμό και ισορροπία. Για πρώτη φορά στη χώρα, το νέο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο (ΕΧΠ) για τις ΑΠΕ δεν εκπονείται μεμονωμένα. Το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας προχωρά ταυτόχρονα στη θεσμοθέτηση τριών Ειδικών Χωροταξικών Πλαισίων: για τον τουρισμό, τη βιομηχανία και τις ΑΠΕ. Αυτός ο συντονισμένος σχεδιασμός εξασφαλίζει ότι τα σχέδια δεν αλληλοσυγκρούονται, αλλά συνδέονται λειτουργικά, εισάγοντας ένα ολιστικό μοντέλο ανάπτυξης που αποτρέπει τις συγκρούσεις χρήσεων γης και την αβεβαιότητα του παρελθόντος. Το νέο πλαίσιο, που τίθεται σε δημόσια διαβούλευση, αντικαθιστά το παλαιό του 2008 με ορίζοντα τους ενεργειακούς στόχους του 2050.
Οι νέοι αυστηροί κανόνες για τους φωτοβολταϊκούς σταθμούς
Το νέο πλαίσιο εισάγει οριζόντια απαγόρευση εγκατάστασης νέων φωτοβολταϊκών σταθμών σε μια σειρά από ευαίσθητες περιοχές. Συγκεκριμένα, οι απαγορεύσεις αφορούν: όλες τις προστατευόμενες περιοχές του δικτύου NATURA 2000, δάση και δασικές εκτάσεις, υγροτόπους Ραμσάρ, εθνικούς δρυμούς, Τοπία Ιδιαίτερου Φυσικού Κάλλους, ακτές κολύμβησης, καθώς και αρχαιολογικές ζώνες προστασίας και μνημεία παγκόσμιας κληρονομιάς. Επιπλέον, το μέγιστο ποσοστό εδαφικής κάλυψης από νέα φωτοβολταϊκά δεν μπορεί να υπερβαίνει το 1,5% ανά Περιφερειακή Ενότητα. Θεσπίζονται επίσης ελάχιστες αποστάσεις από οικιστικές δραστηριότητες και καθίσταται υποχρεωτική η εκπόνηση ειδικής μελέτης θέασης σε ζώνες πέριξ αρχαιολογικών και παραδοσιακών χώρων
Αντίστοιχα αυστηροί είναι οι κανόνες και για τους αιολικούς σταθμούς, για τους οποίους απαγορεύεται οριζόντια η εγκατάσταση στην Αττική, στη Μητροπολιτική Περιοχή Θεσσαλονίκης, καθώς και σε υψόμετρο άνω των 1.200 μέτρων. Αποκλείονται επίσης οι υγρότοποι Ραμσάρ, οι πυρήνες εθνικών δρυμών, οι ακτές κολύμβησης και τα νησιά με έκταση μικρότερη από 300 τ.χλμ. (εκτός αν αφορούν ανάγκες δημόσιου συμφέροντος, όπως μονάδες αφαλάτωσης). Επιπλέον, απαγορεύονται σε περιοχές υψηλής τουριστικής ανάπτυξης. Εντός των Ζωνών Ειδικής Προστασίας (ΖΕΠ) της ορνιθοπανίδας (NATURA 2000), οι αιολικοί σταθμοί επιτρέπονται μόνο κατ' εξαίρεση και υπό την προϋπόθεση ότι το αιολικό δυναμικό είναι άνω των 7,5m/s. Τέλος, για τον νησιωτικό χώρο, η φέρουσα ικανότητα (μέγιστο ποσοστό κάλυψης εδάφους) δεν μπορεί να υπερβαίνει το 4% της έκτασης ανά Δημοτική Ενότητα.
Το ΕΧΠ-ΑΠΕ καθορίζει ειδικά κριτήρια χωροθέτησης τόσο για τον ηπειρωτικό όσο και για τον θαλάσσιο χώρο, ενώ περιλαμβάνει κανόνες και για άλλες τεχνολογίες, όπως οι σταθμοί βιομάζας, η γεωθερμία, τα μικρά υδροηλεκτρικά και τα συστήματα αποθήκευσης (μπαταρίες). Σημειώνεται, ωστόσο, ότι από το νέο πλαίσιο εξαιρούνται ρητά:
- Τα έργα που βρίσκονται ήδη σε λειτουργία.
- Έργα που έχουν ολοκληρώσει την περιβαλλοντική αδειοδότηση ή έχουν τυπική πληρότητα φακέλου έως την έναρξη της δημόσιας διαβούλευσης.
- Οι εξαιρούμενοι σταθμοί ΑΠΕ (π.χ. βιομάζα <1MW, μπαταρίες <1MW, μικρές ανεμογεννήτριες <60kW), με εξαίρεση όμως τους φωτοβολταϊκούς σταθμούς.
- Οι σταθμοί αντλησιοταμίευσης και τα μεγάλα υδροηλεκτρικά έργα άνω των 15MW.
-
Τα φωτοβολταϊκά συστήματα που εγκαθίστανται σε στέγες κτιρίων.